Қайырлы күн, құрметті оқырман! Сәуір айының ортасы да келіп жетті. Көктеммен бірге технологиялық үдерістер де айтарлықтай қарқын алып келеді. Осы аптада негізгі назар энергетикаға, цифрлық инфрақұрылымға және жасанды интеллектіні базалық салаларға енгізу мәселелеріне бағытталды. Сонымен қатар жаһандық деңгейдегі жаңалықтар түрлі индустрияларға бағыт-бағдар беріп, олардың біртіндеп Қазақстан жағдайына бейімделуіне ықпал етуде. Соңғы күндері болған маңызды оқиғаларға тоқталайық.
Аптаның басты тақырыптарының бірі атом энергетикасын дамыту болды. Қазақстанда Алматы облысында екінші атом электр станциясын салу жобасы қарастырыла бастады. Алғашқы станция Үлкен ауылы маңында орналасады деп жоспарланса, екінші нысанның нақты орны, реактор технологиясы және жеткізуші компаниясы әлі анықталған жоқ. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, мұндай жобаларды жүзеге асыруға он жылдан астам уақыт қажет, сондықтан бұл ұзақ мерзімді стратегиялық бағыт ретінде қарастырылып отыр. Сонымен қатар елде шағын модульдік реакторлардың мүмкіндіктері де зерделенуде. Мұндай қондырғыларды энергияға деген сұранысқа, салқындатуға қажетті су ресурстарына және инфрақұрылымның жағдайына қарай әртүрлі өңірлерде орналастыруға болады. Сарапшылардың пікірінше, бұл шешімдер оқшауланған энергия жүйелерінде және шалғай елді мекендерді электр қуатымен қамтамасыз етуде тиімді болуы мүмкін.
Осы жоспарлар аясында әлемдік технологиялық кеңістіктегі жаңалықтар да назар аудартты. АҚШ-тағы NRD LLC компаниясы никель-63 негізіндегі қатты күйдегі ядролық батареяны таныстырды. Бұл құрылғылар жүз жылдан астам уақыт қызмет көрсету қажет етпей жұмыс істеуге арналған. Өлшемі небәрі 20×20×12 миллиметр болатын ықшам қуат көзі 500 нановатқа дейін энергия өндіре алады. Бұл көрсеткіш түрлі датчиктер, бақылау және деректер тіркеу жүйелері үшін жеткілікті. Құрылғы герметикалық корпус ішінде бета-ыдырау энергиясын электр тогына айналдырады, нәтижесінде тұрақты, бірақ өте төмен қуатты қорек көзі қалыптасады. Мұндай батареялар, ең алдымен, жетуі қиын немесе тұрақты қызмет көрсету мүмкін емес нысандарға арналған. Компания өкілдері бұл технологияның автономды жасанды интеллект және роботтандырылған жүйелерде де қолданылуы мүмкін екенін атап өтеді. Дегенмен оны жаппай өндіру мен нарыққа енгізу мерзімдері әзірге нақтыланбаған.
Есептеу технологиялары да қарқынды дамып келеді. Оңтүстік Калифорния университетінің ғалымдары 700 градусқа дейінгі температурада жұмыс істей алатын тәжірибелік чип ұсынды. Сынақ барысында құрылғы 50 сағат бойы есептеу жүргізіп, деректерді сақтай алған. Одан кейінгі кезеңде жүктемеге чип емес, сынақ жабдықтарының өзі төтеп бере алмаған. Бұл көрсеткіш бұрынғы электрондық құрылғылардың шамамен 200 градуспен шектелетін мүмкіндігінен әлдеқайда жоғары. Жаңа технология графен, вольфрам және гафний оксидінің үйлесімі негізінде жасалған. Соның арқасында құрылғы қатты қызу жағдайында да тұрақтылығын сақтап, наносекундтық жылдамдықпен миллиардтаған ауысымды орындай алады. Зерттеушілер мемристордың матрицалық көбейтуді тікелей физикалық үдерістер арқылы жүзеге асыра алатынын ерекше атап өтеді. Ал мұндай операциялар қазіргі жасанды интеллект алгоритмдерінің негізгі жүктемесін құрайды.
Қазақстандағы технологияларды практикалық тұрғыда қолдану бағытында да өзгерістер байқалады. Геология саласында жаңа тәсілдер енгізіліп жатыр. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі Ұлттық геологиялық қызметпен бірлесіп, кен орындарын талдауға жасанды интеллектті пайдалануды қолға алды. Мұрағаттағы деректер алдымен мәтінді тану технологиялары арқылы цифрлық форматқа көшіріліп, кейін жасырын заңдылықтарды анықтау үшін талданады. Жобаға халықаралық және отандық ақпараттық технологиялық шешімдер тартылған. Бұл бастама ресурстарды барлау үдерісін жеделдетіп, болжамдардың дәлдігін арттыруға мүмкіндік береді деп күтілуде.
Цифрландыру су шаруашылығы саласын да қамтып отыр. Қазақстанда су ресурстарын басқарудың зияткерлік жүйелері енгізілуде. Олардың қатарында автоматтандырылған есептеу құралдары, өндірістік басқару жүйелері және су тұтынуды бақылауға арналған цифрлық тетіктер бар. Негізгі жобалардың бірі DeepBas жүйесі болып отыр. Ол әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді біріктіріп, су теңгерімін болжаудың дәлдігін арттыруға бағытталған. Бұл әсіресе соңғы жылдары жиілеген құрғақшылық пен су тасқыны жағдайында аса маңызды. Себебі есептеулердің нақтылығы ресурстарды дұрыс бөлуге және жедел шешім қабылдауға тікелей әсер етеді. Цифрлық құралдар тәуекелдерді ертерек анықтауға, өңірлер арасындағы үйлестіруді жақсартуға және су шығынын азайтуға мүмкіндік береді. Аталған жұмыстар энергетика және коммуналдық инфрақұрылымды жаңғыртуға бағытталған кең ауқымды саясаттың бір бөлігі ретінде жүргізілуде.
Әлеуметтік салада да жаңашылдықтар бар. Астана, Алматы және Алматы облысында ауруханаға түскен науқастар туралы ақпаратты олардың туыстарына жеткізетін пилоттық жүйе іске қосылуда. Енді жақындары науқастың қай бөлімшеде жатқанын, отада ма, әлде жансақтау бөлімінде ме екенін нақты уақыт режимінде біле алады. Бұл ақпарат автоматты түрде беріледі, яғни дәрігерлер мен медбикелерге қосымша жүктеме түсірілмейді. Жүйе қолданыстағы медициналық ақпараттық базалармен біріктіріледі. Деректерге қол жеткізу тек жеке басы расталған пайдаланушыларға ғана беріледі. Ақпаратты мобильді қосымшалар немесе цифрлық қызметтердегі жеке кабинет арқылы алуға болады. Айта кету керек, мұндай тәжірибе бұрын Damumed жүйесінде ішінара қолданылған. Өткен жылы ғана жансақтау бөліміндегі науқастардың жағдайы туралы туыстарына 132 мыңнан астам хабарлама жіберілген.
Әлемдік ғарыш саласында да маңызды сынақтар жалғасуда. Артемида II миссиясы бірден екі рекорд орнатты. Біріншіден, Орион ғарыш кемесінің бортындағы астронавтар Жерден 406 778 шақырым қашықтыққа дейін ұшып, жарты ғасырдан астам уақыт бұрынғы Аполлон-13 миссиясының нәтижесін жаңартты. Екіншіден, Айды айналып ұшу кезінде радиобайланыс әдейі тексерілді. Ай массасы сигналдың өтуін уақытша бөгеген кезде байланыс шамамен 40 минутқа үзілген. Бұрынғы миссияларда тұрақты байланыс басты шарт болса, бұл жолы мұндай жағдай арнайы сынақ ретінде қарастырылды. Нәтижесінде Артемида II тек рекордтық ұшу ғана емес, болашақтағы пилоттық миссияларға арналған жаңа технологияларды сынаудың маңызды кезеңіне айналды.
Технологиялық жаңалықтар аясында тұрмыстық электроника саласындағы өзгерістер де назардан тыс қалған жоқ. Xiaomi компаниясы Қазақстан нарығында REDMI A7 Pro моделін ұсынды. Бұл REDMI A сериясындағы алғашқы Pro үлгісі болып саналады. Смартфон 6,9 дюймдік экранмен және 6000 миллиампер сағат сыйымдылықтағы батареямен жабдықталған. Бұл оны күнделікті пайдалануға ыңғайлы әрі ұзақ уақыт қуат ұстайтын құрылғы ретінде сипаттайды. Жүйе HyperOS негізінде жұмыс істейді және жасанды интеллект мүмкіндіктерін қамтиды. Олардың қатарында Google Gemini мен іздеуді жеңілдететін заманауи функциялар бар. Қазіргі кезде мұндай мүмкіндіктер тіпті қолжетімді сегменттегі құрылғылар үшін де қалыпты сипатқа айналып келеді. Смартфон бірнеше нұсқада сатылымға шыққан және сәуір айының соңына дейін арнайы бағамен ұсынылуда. Бұл оның нарықтағы бәсекелік артықшылығын арттыра түседі.
Жалпы алғанда, апта қорытындысы технологиялық өзгерістердің энергия, деректер және цифрлық қызметтер тоғысқан тұста жүріп жатқанын көрсетеді. Қазақстан бұл үдерістерге біртіндеп бейімделіп, жаһандық тәжірибені өз қажеттіліктеріне сай қолдануға ұмтылып отыр. Алдағы уақытта да осы бағыттағы жаңалықтарды назарда ұстап, маңызды өзгерістер туралы хабарлап отырамыз.
Қосымша материалдар мен сараптамалық мақалаларды https://t.me/mobilaser арнасынан оқуға болады
