Жасанды интеллект бүгінде технологиялық жобалармен ғана шектелмей, мемлекеттік басқару, білім беру және бизнес салаларына да барған сайын кеңінен еніп келеді. Қазақстан ақылды қалалар мен өңірлерді дамыту тәсілдерін жаңартып, ал университеттер жаңа технологияларды сынақтан өткізетін алаңға айналып келеді. Әлемде жасанды интеллектіні дамыту үшін қажетті есептеу қуатына, соның ішінде Жерден тыс кеңістіктегі ресурстарға қол жеткізу жолындағы бәсеке де жалғасып жатыр. Осындай жағдайда технологиялық мүмкіндіктер кеңейген сайын цифрлық қауіпсіздікке қойылатын талаптар да күшейе түсуде.
Қазақстан Smart City және Smart Region тұжырымдамаларын дамытудың жаңа үлгісіне көшіп жатыр. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі Smart City және Smart Region қалыптастырудың жаңартылған әдістемесін бекітті. Құжатта жасанды интеллект негізінде жұмыс істейтін қалалар мен өңірлерді дамыту көзделген. Бұл жекелеген цифрлық жобаларды іске асырудан деректер мен жасанды интеллектке сүйенетін аумақтарды басқарудың біртұтас жүйесіне көшуді білдіреді. Міндетті бағыттардың қатарына ұшқышсыз авиациялық жүйелерге арналған инфрақұрылымды дамыту, әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасын бақылау, білім беру ұйымдарында интернеттің қолжетімділігін қадағалау, мәслихаттардың жұмысын цифрландыру, өңірлік IT-хабтар мен аудандық IT-орталықтарды дамыту енгізілді. Өңірлерде ақылды аялдамалар, цифрлық мұражайлар мен кітапханалар, 3D және VR турлар, автомобиль жолдарының сапасын бақылау жүйелері де енгізілмек. Өңірлік талдау орталықтары мен Data Lake жүйелері деректерге сүйене отырып болжам жасауға және басқарушылық шешімдер қабылдауға пайдаланылмақ.
Мұндай міндеттер жасанды интеллектіні дамыту үшін өз есептеу инфрақұрылымын қалыптастыруға ұмтылып отырған басқа елдердің де күн тәртібінде тұр. Еуропалық одақ жасанды интеллектке арналған жеті ірі есептеу орталығын салуға тендер жариялады. Жобаның жалпы қаржыландыру көлемі шамамен 30 млрд еуроға бағаланады. Оның 5 млрд еуросын Еуропалық одақ, тағы 5 млрд еуроны оған мүше мемлекеттер, ал шамамен 20 млрд еуроны жеке инвесторлар бөлуі тиіс. Жобаға әзірге 76 компания қызығушылық танытқан. Германия, Италия, Франция, Польша, Чехия, Дания, Финляндия, Грекия, Португалия және Испания өз аумағында осындай есептеу орталықтарын орналастыруға ниетті екенін білдірді. Құрылыс жұмыстарын 2027 жылы бастау жоспарланып отыр, ал алғашқы нысандарды 2028 жылдың ортасында пайдалануға беру көзделген.
Есептеу қуатына деген сұраныс ғарыш кеңістігінде де артып келеді. Еуропалық ғарыш саясаты институтының жаңа есебінде орбиталық деректер орталықтарын дамыту бойынша Еуропаның Қытайдан қалып бара жатқаны ескертілді. Қытай ғарыштық есептеулерді стратегиялық бағыт ретінде қарастырып, бұл саладағы бірнеше жобаны қазірдің өзінде қолдап отыр. 2025 жылғы мамырда ADAspace стартапы Three-Body Constellation шоқжұлдызын ұшырды. Ол орбитадағы есептеу қуатын пайдаланудың іс жүзіндегі алғашқы үлгілерінің біріне айналды. Nayuta Space компаниясы 12 500 есептеу спутнигін орбитаға шығаруды көздейтін ALAYA жобасын таныстырды. Ал Shanghai Xingshu Tiansuan Space Technology компаниясы 1000-ға дейін спутникті орналастыруға бағытталған Xingshu Plan бағдарламасын жариялады. Еуропалық мамандар өз кезегінде осы бағытты дамыту үшін бірыңғай стратегия, инвестициялық қолдау тетіктері мен нормативтік база қалыптастыруды ұсынады.
Технологиялар болашақ мамандарды даярлау ісіне де белсенді енгізіліп жатыр. Ақмола облысында SHAIQAS 2026 әскери-инженерлік чемпионаты өтті. Оған 100-ден астам команда қатысуға өтінім берген. Финалға Nazarbayev University, Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті, Ғұмарбек Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті, Woosong University Kazakhstan, ALT University және SDU University секілді жоғары оқу орындарының өкілдерін қоса алғанда, 20 команда жолдама алды. Студенттер робототехника, ұшқышсыз ұшу аппараттары, автономды жерүсті платформалары, бағдарламалау және киберқауіпсіздік салаларындағы жобаларын таныстырды. Сынақтар әскери полигонда өткізілгендіктен, қатысушылар өз әзірлемелерін зертханалық жағдайда ғана емес, нақты қолдануға барынша жақын ортада да сынап көрді.
Университеттер қолданбалы жасанды интеллект шешімдерін әзірлейтін маңызды алаңға айналып келеді. Nazarbayev University ұйымдастырған Social Startup 2026: Early Stage бағдарламасында 83 өтінімнің арасынан төрт команда гранттық қолдауға ие болды. mendiSKIN жобасы тері суреті арқылы меланома қаупін бағалайтын жасанды интеллект шешімін әзірлеп жатыр. Alina жобасы егде жастағы адамдарға арналған дауыстық көмекші жасаса, QamCore AI мектеп оқушылары мен студенттерге психологиялық қолдау көрсетуге арналған жасырын жүйені әзірлеуде. Ал QazEcoRec командасы өнеркәсіптік қалдықтарды пайдаланып, жаяу жүргіншілер жолына арналған тақтайша өндіру технологиясын жасап жатыр. Жобаны әзірлеушілердің мәліметінше, бұл технология өндірістің көміртек ізін 40–60 пайызға дейін азайтуы мүмкін. Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің студенттері де білім беру саласына арналған жасанды интеллект жобасын таныстырды. Digital Lady технопаркі базасында әзірленген AI-Lesson Study платформасы сабақ жоспарлауға, бақылау жүргізуге, нәтижелерді талдауға және әдістемелік ұсыныстар алуға мүмкіндік береді. Алдағы уақытта платформаны білім беру ұйымдарында сынақтан өткізу жоспарланып отыр.
Цифрландыру мемлекеттік қызмет көрсету жүйесін де біртіндеп өзгертіп келеді. Әділет министрлігі Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігімен бірлесіп E-Notary платформасын іске қосып жатыр. Жүйеде нотариустың әрбір әрекеті тіркеледі. Азаматтар мен мамандарды биометриялық сәйкестендіру есептік деректерді заңсыз пайдаланудың алдын алуға тиіс. Пайдаланушылар жеке кабинеті арқылы өздерінің қатысуымен жасалған нотариаттық әрекеттерді бақылап, оларға қарсылық білдіре алады. Платформа құжаттарды талдау, ықтимал тәуекелдерді анықтау және ұсыныстар әзірлеу үшін жасанды интеллект мүмкіндіктерін де пайдаланбақ. Алайда әрбір жағдайда түпкілікті шешімді нотариус қабылдайды. Сынақ кезеңі аяқталғаннан кейін жүйені 2026 жылдың соңына дейін елдің барлық аумағында енгізу жоспарланып отыр.
Цифрлық қызметтердің кеңеюі алаяқтықтың жаңа тәсілдеріне де жол ашып отыр. Ресейде алаяқтар Telegram және Gram криптовалютасына қатысты жаңалықтарды пайдаланып, фишингтік сайттар мен жалған боттарды тарата бастаған. Мамандардың мәліметінше, 30 шілдеден кейінгі алты күн ішінде атауында Telegram немесе Павел Дуровтың есімі кездесетін жаңа домендердің саны шамамен 18 пайызға өскен. Ал фишинг белгілері болуы мүмкін домендердің саны екі есеге артқан. Пайдаланушыларға активтерін шұғыл шығару, ескі токендерді айырбастау немесе тегін криптовалюта алу ұсынылады. Осыдан кейін алаяқтар олардың цифрлық әмияндары мен есептік жазбаларына қол жеткізуге тырысады. Мамандар мұндай алаяқтық схемалардың жаңа ерекшелігіне назар аударып отыр. Қаскөйлер жалған сенім тізбегін қалыптастырып, адамды іздеу жүйесіндегі нәтижеден Telegram арнасына, одан кейін ботқа, соңында жалған сайтқа бағыттайды.
Жасанды интеллект инфрақұрылымның, университеттік жобалардың және мемлекеттік қызметтердің ажырамас бөлігіне айналып келеді. Ал есептеу ресурстары халықаралық бәсекенің жеке бағыты ретінде қалыптасуда. Сонымен бірге технология дамыған сайын цифрлық алаяқтықтың тәсілдері де өзгеріп жатыр. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік мәселесі бұрынғыдан да өзекті бола түсуде. Бүгінгі шолуды осымен аяқтаймыз. Жаңа шешімдер мен технологиялық әзірлемелерді әрдайым хабарлауға асықпыз.
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
