Сәлеметсіздер ме! Қазақстанда бұған дейін алыс болашақтың еншісіндей көрінген технологиялық шешімдер біртіндеп қолданысқа еніп келеді. Жасанды интеллект мемлекеттік қызметтер мен білім беру саласына енгізіліп, елде ірі есептеу қуаттарын дамыту жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар жаңа цифрлық талаптар азаматтар мен бизнес үшін қалыптасқан үдерістерге өзгеріс енгізіп жатыр. Бұл мақалада аптаның басты оқиғалары мен технология саласындағы елеулі жаңалықтарды жинақтадық.
Аптаның басты оқиғаларының бірі цифрлық мемлекетті дамытуға қатысты болды. БҰҰ-ның 2024 жылғы электронды үкіметтің даму индексі бойынша рейтингінде Қазақстан 0,9 көрсеткішімен 24-орынға жайғасып, әлемдегі цифрлық дамуы жоғары 25 елдің қатарына енді. Салыстырмалы түрде қарасақ, Қазақстан 2008 жылы 81-орында болса, 2010 жылы 46-орынға көтерілді. 2018 жылы 39-орынға, ал 2022 жылы 28-орынға шықты. ТМД мен Орталық Азия елдері арасында да Қазақстан Ресей, Өзбекстан, Грузия, Әзербайжан, Беларусь және Қырғызстаннан жоғары нәтиже көрсетті.Цифрлық трансформацияның келесі кезеңі 2026 жылғы 1 сәуірден бастап жұмыс істеп келе жатқан бірыңғай QazTech ортасымен байланысты. Платформа цифрлық өнімдерді әзірлеу мен іске қосуға кететін уақытты бірнеше жылдан бірнеше аптаға дейін қысқартуды көздейді. 2026 жылы 39 мемлекеттік жүйені QazTech-ке көшіру жоспарланған. Қазірдің өзінде тағы 10 жүйе платформада толыққанды жұмыс істеп тұр.
Өзгерістер электронды үкімет жүйесін де қамтып отыр. Қазақстанда QazTech негізінде әзірленген eGov 3.0 порталының жаңартылған нұсқасы іске қосылды. Сонымен бірге 2026 жылғы сәуірде іске қосылған eGov GPT қызметін дамыту жалғасуда. Жүйе қазірдің өзінде азаматтарға 50 мемлекеттік қызмет бойынша кеңес береді. Осы уақыт аралығында оған 150 мыңнан астам рет жүгінген. Көмекші отандық alem LLM тілдік моделінің негізінде жұмыс істейді, ал есептеу үдерістері alem.cloud суперкомпьютерінің қуатына сүйенеді. Жыл соңына дейін қызметтің жалпы трафиктегі үлесін 70 пайызға жеткізіп, оны Aitu ұлттық экожүйесіне енгізу жоспарланып отыр. Осы өзгерістермен қатар электронды үкіметтің техникалық инфрақұрылымы да жаңғыртылды. Жүйенің секундына өңдейтін сұраныс саны 800-ден 2 мыңға дейін артты. 2026 жылы жаңартылған жүйеде әзірге бірде-бір ақау тіркелмеген.
Цифрлық инфрақұрылымды дамыту мемлекеттік қызметтермен ғана шектелмейді. Екібастұзда Firebird компаниясы «Қазақтелеком» АҚ-мен бірлесіп, қуаты 125 МВт болатын Data Center Valley деректер орталығын дамытып жатыр. Қазақстан жасанды интеллектке арналған бұлттық шешімдер мен GPU инфрақұрылымына маманданған америкалық компания үшін екінші нарыққа айналды. Жоба Қазақстан үкіметінің қажетті келісімдерін алып, АҚШ Сауда министрлігінің Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросынан тиісті технологияларды жеткізуге экспорттық рұқсат алды. Сонымен қатар Қазақстан Еуропа бағытына жоғары жылдамдықтағы жаңа дерек тасымалдау бағытын қалыптастыруға тиіс Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін дамытып жатыр. Firebird компаниясы 2028 жылдың соңына қарай әлем бойынша жасанды интеллект инфрақұрылымының жиынтық қуатын 2 ГВт-қа дейін жеткізуді көздейді.
Ал жасанды интеллект тек есептеу жүйелері мен мемлекеттік қызметтерде ғана қолданылып жатқан жоқ. АҚШ-та қолданыстағы 5G желілері арқылы ұшқышсыз аппараттарды анықтауға мүмкіндік беретін NetSense технологиясы сынақтан өтті. Жобаға Lockheed Martin, NVIDIA және Verizon компаниялары қатысты. Жүйе ұшқышсыз аппарат базалық станция маңынан ұшып өткенде немесе желіге қосылған кезде пайда болатын радиосигналдардағы өзгерістерді талдайды. Осыдан кейін жасанды интеллект нысанға тән белгілерді анықтауға көмектеседі. Бұл үшін қолданыстағы 5G жабдығын жаңғыртудың қажеті жоқ. Жүйе болашақтағы 6G желілерімен де жұмыс істеуге бастапқыдан бейімделген. Мұндай тәсіл дрондарды анықтайтын жеке жүйе құрудың орнына қолданыстағы телекоммуникациялық инфрақұрылымды пайдалануға мүмкіндік береді.
Бір технологиялар әуе кеңістігін бақылаудың жаңа тәсілдерін ұсынып жатса, енді бірі жасанды интеллектіні нақты өмірдегі физикалық әрекеттермен ұштастыруға жол ашып отыр. Робот-иттері мен гуманоид роботтарымен танымал қытайлық Unitree компаниясының акциялары биржадағы алғашқы сауда күнінде 600 пайыздан астам өсті. Бағалы қағаздардың құны шамамен 150,8 юаньнан 1 100 юаньға дейін көтеріліп, кейін өсім 500 пайыз шамасына дейін төмендеді. Компанияға деген қызығушылықтың артуына бағасы салыстырмалы түрде қолжетімді роботтары да әсер етіп отыр. Бұл роботтар би билеп, спорттық қимылдар жасап, жекпе-жек өнерін көрсететін әлеуметтік желілердегі кең таралған бейнероликтері арқылы көпшілікке танылды. Goldman Sachs бағалауынша, 2035 жылға қарай гуманоид роботтардың әлемдік нарығы 38 млрд долларға жетуі мүмкін. Робот техникасы жасанды интеллектінің нақты физикалық ортамен әрекеттесу қабілетін дамытуға бағытталған physical AI деп аталатын жаңа бағыттардың біріне айналып келеді.
Технологиялық өзгерістер күнделікті өмірде жиі кездесетін тауарларға қатысты талаптардан да байқалады. 20 тамыздан бастап Қазақстанда мобильді құрылғыларды сатуға қойылатын жаңа талаптар күшіне енді. Енді сатушы сатып алушыға құрылғының IMEI кодын төлем жасалғанға дейін көрсетуге міндетті. Бұл сәйкестендіру коды сатып алуды растайтын құжатта да көрсетілуге тиіс. Тексеруден өтпеген смартфондарды сатуға тыйым салынды. Сатып алушыларға әр IMEI кодын eGov Mobile, gov.kz порталы немесе imei.rfs.gov.kz сервисі арқылы тексеру ұсынылады. Сонымен бірге телефондағы, қаптамадағы және құжаттардағы кодтардың өзара сәйкес келуіне көз жеткізу қажет. Техникалық реттеу талаптарына сай келмейтін құрылғыларды сатқан жағдайда жеке тұлғаларға 90 АЕК, яғни 389 250 теңге, шағын бизнеске 195 АЕК, орта бизнеске 310 АЕК, ал ірі бизнеске 600 АЕК көлемінде айыппұл салынады. Ірі бизнес үшін бұл сома 2 595 000 теңгеге тең.
Жаңа талаптар мобильді құрылғыларды үш санатқа бөлетін жүйемен байланысты. Ақ тізімге тексеруден өткен телефондар енгізіледі. Сұр тізімдегі құрылғылар қосымша тексеруді қажет етеді. Ал қара тізімге жалған немесе өзгертілген IMEI коды бар, сондай-ақ GSMA халықаралық қара тізіміне енгізілген құрылғылар жатады. Бұл ретте құрылғыларды тексеру жүйесін басқару біртіндеп жеке компаниядан Мемлекеттік радиожиілік қызметіне беріледі. Инфрақұрылымға қатысты талаптардың бір бөлігі кейінірек, 2027 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енеді.
Банк саласында да өзгерістер жүріп жатыр. Қаржы ұйымдары операцияларды талдау кезінде алаяқтыққа қарсы жүйелерде жасанды интеллектіні барған сайын жиі қолдануда. Банктер төлемнің әдеттен тыс географиясын, клиенттің қалыпты шығынымен салыстырғанда шығын көлемінің бес немесе он есе күрт өсуін, сондай-ақ түнгі уақытта жаңа деректемелерге жасалған аударымдарды қоса алғанда, жүздеген көрсеткішті талдай алады. Күдікті операция анықталған жағдайда транзакция уақытша тоқтатылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда клиенттен аударымның саналы түрде жасалғанын растау үшін жақын туысымен бірге банк бөлімшесіне келу сұралады. Кейбір банктер аудиоқоңырау кезінде клиентке операцияның мақсаты мен алаяқтардың ықпалына түсу ықтималдығы туралы сұрақ қоятын жасанды интеллект кеңесшілерін де қолдана бастады.
Туысқандар арасындағы ақша аударымдарына да ерекше назар аударылады. Мақсаты түсініксіз ірі сомалардың бір шоттан екіншісіне тұрақты түрде аударылып, қайта қайтарылуы банк пен салық органдарының назарын аударуы мүмкін. Сондықтан отбасылық аударымдар кезінде төлем мақсатын нақты көрсеткен жөн. Мысалы, туысқа қаржылай көмек немесе қарызды қайтару деген белгі қалдыруға болады. Дегенмен бақылау талаптары қарым-қатынастың сипаты мен операцияның ерекшелігіне қарай өзгереді. Сол себепті бір аударымның өзі бірнеше көрсеткіштің жиынтығы негізінде бағалануы мүмкін.
Осы өзгерістермен қатар бұған дейін қолға алынған білім беру бастамаларының нәтижелері де көріне бастады. Семей қаласындағы «Білім-Инновация» лицейінің SBIL•LION•AIRES командасы Бейжіңде өткен FIRST LEGO League Asia Open Championship 2026 халықаралық чемпионатында екінші орын алды. Байқауға 25 елден 375 команда және шамамен 3 500 оқушы қатысты. Қазақстан атынан 20-ға жуық команда бақ сынады. Семейлік команда үшін бұл халықаралық деңгейдегі алғашқы жетістік емес. Ол 2024 жылы құрылған және бұған дейін Сингапурда өткен жарыста да екінші орын алған.
Ал Қазақстан жоғары білім беру жүйесінің өзін де жаңартуға дайындалып жатыр. Ғылым және жоғары білім министрлігі қазан айында негізгі үдерістері алгоритмдер арқылы басқарылатын университеттің тәжірибелік моделін таныстыруды жоспарлап отыр. Студенттердің оқу жүктемесі олардың қызығушылығы мен мүмкіндіктерін ескере отырып қалыптастырылмақ. Сонымен қатар жекелеген мамандықтар бойынша оқу мерзімін қысқарту мәселесі қарастырылып жатыр. Бұған мысал ретінде үш жылдық бакалавриат бағдарламасымен жұмыс істеп жатқан Astana IT University пилоттық жобасын атауға болады. Қыркүйек айынан бастап Қазақстандағы алғашқы жасанды интеллект зерттеу институты да жұмысын бастауға тиіс. Мұнда алгоритмдерді білім беру үдерісін жекелендіру үшін пайдалану жоспарланған.
Өткен апта цифрлық технологиялардың жекелеген жобалар шеңберінен шығып, күнделікті үдерістерге қаншалықты жылдам еніп жатқанын көрсетті. Мемлекеттік қызметтер, инфрақұрылым, білім беру жүйесі, банк операциялары және тіпті смартфон сатып алуға қойылатын талаптар өзгеріп келеді. Алдағы уақытта осы шешімдердің қайсысы күнделікті өмірдің қалыпты бөлігіне айналатынын және Қазақстанның цифрлық кеңістігінде қандай жаңа өзгерістер пайда болатынын бақылауды жалғастырамыз.
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
