2026 жылы реттеуші органдар алаяқтық операцияларды анықтау жүйелерін жаңа деңгейге шығарды. Енді басқа банктегі өз шотыңызға қомақты қаражат аударуға әрекет жасаудың өзі жасанды интеллект негізіндегі кеңесшімен сөйлесуге, ал күрделі жағдайларда банк бөлімшесіне жақын туысыңызбен бірге баруға себеп болуы мүмкін. Бұл туралы digitalbusiness.kz жазды.
Ұлттық банк былтыр ұсынған бастама барлық банк үшін міндетті талапқа айналған жоқ. Дегенмен ол қаржы ұйымдарына алаяқтыққа қарсы бақылауды күшейтуге кең мүмкіндік берді. Мұның себебі түсінікті. Алаяқтардың ықпалына түскен адам көбіне олардың айтқанына толық сеніп, банк қызметкерлерінің ескертуіне құлақ аспайды. Егер қауіпсіздік жүйесі клиенттің ескертулерді елемей, күмәнді шотқа ақша аударуға табанды түрде әрекет жасап жатқанын байқаса, банк операцияны 24 сағатқа тоқтата алады.
Егер жағдай күрделі болса, банк клиентке жақын туыстарының бірімен бірге бөлімшеге келуді ұсынуы мүмкін. Мұндай жағдайда отбасы мүшесі қаржылық шешімді бақылауға көмектесіп, аударымның клиенттің өз еркімен және мән-жайын түсіне отырып жасалып отырғанын растауы тиіс.
Соңғы уақытта Қазақстанда көптеген клиент өз шоттары арасында ақша аударған кезде қаржы операцияларына қосымша бақылау қойылғанын байқап жүр. Мысалы, тиімді кешбэкке байланысты Freedom арқылы ұшақ билетін сатып алып, Kaspi-дегі шотыңыздан ақша аударсаңыз, қаражат бірден түспеуі мүмкін. Мұндай жағдайда қосымшада жасанды интеллект кеңесшісімен дыбыстық байланыс орнатылып, ол аударымның мақсаты туралы және клиенттің әлдебір «қауіпсіздік қызметкерлерінің» нұсқауымен әрекет етіп отырмағаны жөнінде бірнеше бақылау сұрағын қояды.
Егер сұрақтарға жауап беру кезінде абдырап, жүйесіз жауап берсеңіз, жүйе операцияны тоқтатуы мүмкін. Яғни бұрын банк бөлімшесіне барып анықтауды қажет ететін жағдайды қазір жасанды интеллект небәрі бір жарым минут ішінде тексере алады. Мұндай бақылау кей жағдайда адамның жинаған қаражатын алаяқтарға жіберуден сақтауы мүмкін.
Қандай операциялар күдік тудыруы мүмкін
Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы сарапшыларының мәліметінше, бүгінде қауіпсіздік жүйелері жүздеген көрсеткішті талдайды. Мысалы, карта бойынша әдеттен тыс географиялық белсенділік байқалса, операцияға шектеу қойылуы мүмкін. Таңертең Алматыда сатып алу жасалып, бір сағаттан кейін басқа елде операция жүргізілсе, бұл күдік тудыратын белгі ретінде қарастырылады. Бұған қоса әдеттегі шығын көлемінің бірден бес немесе он есеге өсуі, сондай-ақ түнгі уақытта жаңа деректемелерге ақша аудару да жүйенің назарын аударуы мүмкін.
Мысалы, Kaspi.kz өкілдері күмәнді операция анықталған жағдайда банк шартты бұзуға да құқылы екенін атап өтеді. «Kaspi клиенттердің шоттарын негізсіз бұғаттамайды. Күмәнді сипаттағы немесе заң талаптарын бұзу белгілері бар операциялар анықталған жағдайда банк клиенттің шотына қолжетімділікті шектеуге немесе шартты біржақты тәртіппен бұзуға құқылы», – деп ескертті компания өкілдері.
Анама ақша аударсам не болады?
Мынадай жағдайды қарастырайық. Бір ер адам анасына тұрақты түрде 500 мың теңгеден аударып отырған. Бір аптадан кейін анасы дәл сол соманы баласына қайтарған. Шын мәнінде, туыстар банк комиссиясын төлемеу үшін бір-біріне қаражатты қолма-қол ақшаға айналдыруға көмектескен. Алайда біраз уақыттан кейін олардың екеуінен де салық органдарына ресми түсініктеме беру сұралған.
Банк жүйелері мен салық органдарының алгоритмдері мұндай операцияларды соманы әдейі бөліп аудару немесе күмәнді түрде қолма-қол ақшаға айналдыру әрекеті ретінде бағалауы мүмкін.
Заңгер Шыңғыс Оралбаевтың айтуынша, қаражат тек жақын туыстар арасында аударылғанның өзінде, белгілі бір мақсат көрсетілмей тұрақты түрде қомақты соманың бір-біріне қайтарылып отыруы күдік тудыруы мүмкін. Егер мұндай операциялар басқа да жанама белгілермен қатар байқалса, банк мәліметтерді Мемлекеттік кірістер комитетіне бере алады, ал салық органы клиенттен түсініктеме талап етуге құқылы.
Өзіңізді қалай қорғауға болады?
Отбасы мүшелеріне қомақты қаражат аударған кезде «Аударым мақсаты» деген жолды міндетті түрде толтырған дұрыс. Мысалы, «анаға көмек» немесе «қарызды қайтару» деп нақты көрсетуге болады. Сондай-ақ мақсаты түсініксіз, бір-біріне қайта-қайта қайтарылатын ретсіз аударымдардан аулақ болған жөн.
Мобильді аударымдар. Жұбайыма ақша қалай аударған дұрыс?
Ресми некеде тұрған ерлі-зайыптыларға қатысты Мемлекеттік кірістер комитетінің ұстанымы барынша қолайлы. Егер неке заңды түрде тіркелген болса, ерлі-зайыптылар бір шаруашылық жүргізетін отбасы ретінде қарастырылады.
Сондықтан ресми жұбайыңызға ай сайын 10 миллион теңгеге дейін ақша аударсаңыз да, мұндай операция кәсіпкерлік қызметті бақылау өлшемдеріне жатпайды. Себебі қаражат жүздеген әртүрлі адамнан емес, бір адамның шотынан аударылып отыр.
Азаматтық некедегі жұбайыма ақша қалай аударуға болады?
Ал заңды түрде тіркелмеген қарым-қатынаста жағдай өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан заңгерлер бірнеше жолды ұсынады.
Қарапайым жазбаша нысанда сыйға тарту шартын рәсімдеуге болады. Бұл жағдайда декларацияда аударылған қаражат сыйлық ретінде көрсетіледі және оған салық салынбайды.
Ең сенімді жолы – некені АХАТ-та ресми тіркеу. Мұндай жағдайда ақша аударымдарына қатысты сұрақ туындау ықтималдығы әлдеқайда төмен.
Мәтін Сергей Никитиннің материалы негізінде әзірленді.
