Қайырлы күн, құрметті оқырман! Тағы бір апта артта қалды. Бұл жолы назарымызда Қытайға сапар шеккендерге пайдалы кеңестер, жүргізуші куәлігін онлайн алудың заңдық қырлары, өндірістегі жасанды интеллектінің нақты нәтижелері, жаһандық энергия тапшылығы, биткоин бағамының құлдырауы, Қазақстандағы электрлі көліктер нарығындағы өзгерістер және Ұлттық банктің криптонарыққа қатысты бастамалары бар. Әдеттегідей, әр мәселеге жеке тоқталайық.
Шетелге шыққан кезде көпшілікті толғандыратын мәселенің бірі төлем жасау. Бар қаражатыңыз банк картасында болып, ол Қытай аумағында жұмыс істемей қалса не істеу керек. Бұл түйткілді қытайлықтар өздері шешіп, туристерге арналған NihaoChina атты арнайы сервисті іске қосты. Қосымша UnionPay банк картасын тіркеуге және WeChat пен Alipay жүйелеріндегі QR-код арқылы төлем жасауға мүмкіндік береді. Ең маңыздысы — төлем тікелей картадан алынады. Шот юаньмен болмаса да, айырбастау автоматты түрде карта шығарған банктің бағамымен жүргізіледі. Сервис дүкендегі саудамен шектелмейді, қоғамдық көлік пен такси қызметін де қамтиды. Қосымша әзірге қытай және ағылшын тілдерінде қолжетімді, оны AppStore мен Google Play платформаларынан жүктеуге болады.
Бір технологиялар сапарды жеңілдетсе, енді біреулері маңызды құжаттарды алуды оңайлатуға ұмтылады. Соңғы уақытта интернет кеңістігінде жүргізуші куәлігін жеделдетілген онлайн курс арқылы алуды ұсынатын хабарландырулар көбейді. Алайда бұл формат Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес келмейді. Бұл туралы Ішкі істер министрлігі тағы да ескертті. Жүргізушілерді даярлау тек лицензиясы бар авто мектептерде және міндетті тәжірибелік сабақтармен жүзеге асырылуы тиіс. Себебі көлікті басқару дағдысы экран арқылы емес, нақты ортада қалыптасады. Дегенмен салада цифрландыру үдерісі жүріп жатыр. Енді авто мектепті тәмамдағаны туралы мәліметтер халыққа қызмет көрсету орталықтарына электрондық форматта автоматты түрде жолданады, қағаз куәліктің қажеті жоқ. Жолдағы қауіпсіздік ең алдымен нақты машыққа байланысты екенін естен шығармаған жөн.
Жүргізушіні даярлауда адам факторы маңызды болып қала берсе, өндіріс орындары бұрынғыдан да қарқынды цифрланып келеді. Көпшілік жасанды интеллектіні сурет салу не мәтін құрастыру құралы ретінде қабылдаса, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар оны нақты өндірістік үдерістерге енгізіп үлгерді. Нәтижелері де айқын. ERG зауыттарында Алина атты дауыстық көмекші жүйе іске қосылған. Ол дауыстық сұраныс бойынша есеп береді және жабдықтардың жұмысын бақылайды. Соның нәтижесінде өндірістегі іркілістер 75 пайызға азайып, бір жылда 1,5 миллиард теңге үнемделген. KAZ Minerals компаниясының Ақтоғай кенішінде жасанды интеллектіге негізделген жүргізушісіз логистика жүйесі самосвалдардың қозғалысын автоматты түрде реттейді. Solidcore Eurasia кәсіпорнында ауысым алдындағы қауіпсіздік тексерісін автоматтандырылған жүйе жүзеге асырады. Бұл өндірістегі қауіпсіздік мәдениетінің жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді.
Дегенмен технологиялық серпіннің көлеңкелі тұстары да бар. 2026 жылға қарай екі ірі мәселе айқындала түсті. Біріншісі — энергия тапшылығы, екіншісі — жасанды интеллект жүйелерінің қателіктері. Нейрожелілерге деген сұраныс жаһандық деңгейде жад микросхемаларының жетіспеушілігін туындатты. Samsung, Micron және Hynix зауыттарының өндірістік қуаты негізінен жасанды интеллект компанияларының тапсырыстарына бағытталған. Соның салдарынан ойын индустриясы мен қарапайым тұтынушылар тапшылыққа ұшырап отыр. Valve компаниясы кейбір өнімдерінің шығу мерзімін шегеруге мәжбүр, бөлшек саудадағы бағалар өсуде. Жаңа серверлерді іске қосу үшін ондаған атом электр стансасының қуатына тең электр энергиясы қажет. Мұндай көлемдегі ресурс қазір жеткіліксіз. Сонымен қатар нейрожелілердің жалған дерек ұсыну ықтималдығы олардың экономикалық тиімділігіне күмән тудырады. Егер инвесторлар сенімін жоғалтса, 2027 жылға қарай нарықта құлдырау болып, жабдық бағасы төмендеуі мүмкін. Керісінше жағдайда тапшылық 2030 жылға дейін созылуы ықтимал.
Тапшылық пен баға өсімі тек микрочиптермен шектелмейді. Қазақстанда да электрлі көліктердің салыстырмалы арзан кезеңі аяқталды. Жеңілдетілген квоталардың жойылуы және Қытай тарапынан берілген субсидиялардың тоқтауы нарықты шынайы баға деңгейіне қайтарды. Мәжіліс депутаты Олжас Құсбековтің пікірінше, бұрынғы баға көбіне жасанды түрде төмендетіліп, кей жағдайда өзіндік құнды да жаппаған. Енді электрлі көліктер іштен жанатын қозғалтқышы бар автомобильдермен тең жағдайда бәсекеге түседі. Бұл сұраныстың азаюына әкелуі мүмкін. Қазақстандағы қашықтықтардың ұзақтығы мен қуаттау инфрақұрылымының жеткіліксіздігі жағдайында гибридті көліктер анағұрлым қолайлы саналады. Бұған қоса, электр энергиясының едәуір бөлігі көмірден өндірілетіндіктен, электрлі көліктердің экологиялық артықшылығы да шартты сипатта. Нарық біртіндеп эмоциядан гөрі прагматикалық таңдауға көшіп келеді.
Осы өзгерістер аясында биткоин бағамы да күрт төмендеді. Құны өндіру шығынынан 20 пайызға төмен түсті. Бағам 70 мың доллардан төмен болған жағдайда бір биткоинді өндіру құны шамамен 87 мың долларға жетеді. Шығынды жабу үшін майнерлер жинақталған қорларын жаппай сатуға кірісті. АҚШ-тағы аяз салдарынан әлемдік қуаттың үштен бірі уақытша ажыратылып, жағдайды күрделендірді. Шағын компаниялар нарықтан кетуде, себебі жабдықтың өзін-өзі ақтау мерзімі мың күннен асып отыр. Дегенмен тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай нарықтық тазару кезеңдері кейінгі қалпына келудің алғышарты болған.
Дағдарыс нышандары жасанды интеллект саласындағы ірі ойыншыларға да әсер етті. Nvidia мен OpenAI арасындағы 100 миллиард долларлық мәміленің жүзеге аспауы инвесторлар арасында алаңдаушылық туғызып, чип өндіруші компания акцияларының 10 пайызға төмендеуіне себеп болды. Ынтымақтастық моделі жабық цикл қағидатына негізделген еді, яғни Nvidia стартаптың өз жабдығын сатып алуын жанама түрде қаржыландыратын. Қазіргі жағдайда тараптар прагматикалық ұстанымға көшті. OpenAI балама жеткізушілерді іздестіруде, ал Дженсен Хуанг қатаң міндеттемелердің жоқ екенін мәлімдеді. ChatGPT үлесінің 69 пайыздан 45 пайызға төмендеуі және есептеу қуатын жалға алу шығындарының өсуі аясында сарапшылар технологиялық көпіршік қаупі туралы жиі айта бастады. Индустрия енді әсем көрсеткіштерден гөрі нақты табыс талап етілетін кезеңге аяқ басты.
Жаһандық криптонарықтағы тұрақсыздыққа қарамастан, Қазақстан Ұлттық банкі ауқымды реформаны қолға алуда. Елде Ұлттық стратегиялық крипторезерв құрылды, ал 2026 жылдан бастап цифрлық активтердің реттелген айналымы іске қосылады. Бұған дейін сынақ режимінде жүзеге асқан токенизация жобалары енді лицензияланатын жүйеге көшеді. Цифрлық теңге тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және жол құрылысы секілді бюджеттік бағдарламаларға кеңінен енгізіле бастайды. Сонымен қатар телекоммуникациялық антифрод жүйесі арқылы киберқылмысқа қарсы күрес күшейтіледі.
Қорытындылай айтқанда, өткен апта маңызды бір үрдісті айқындады. Дыбысы қатты мәлімдемелердің орнына нақты іс-қимыл мен айқын ережелер алға шықты. Бұл өзгерісті өндірістегі технологиялық жаңарудан да, реттеуші органдардың бастамаларынан да байқаймыз. Иә, кейбір тауарлар қымбаттап, кейбір үдерістер күрделене түсті. Алайда белгісіздік азайып, жүйелілік артып келеді. Қазақстан сырттай бақылаушы емес, технологиялық жаңалықтарды белсенді енгізіп отырған мемлекет ретінде көрініп отыр.
Бүгінгі шолу осымен аяқталды. Апта жаңалықтары сізге айналадағы өзгерістерді тереңірек түсінуге көмектеседі деп сенемін. Алдағы демалыс күндері мазмұнды әрі нәтижелі өтсін. Келесі шығарылымда қайта жүздескенше
