Фейк (ағылш. fake – «жалған», «жасанды») – шынайы дерек ретінде ұсынылатын, алайда әдейі бұрмаланған немесе толықтай ойдан құрастырылған ақпарат. Мұндай хабарламалар, әдетте, қоғамдық сананы манипуляциялау, дүрбелең туғызу, эмоциялық әсер арқылы назар аударту не белгілі бір әлеуметтік мақсатқа қол жеткізу үшін таратылады.
XXI ғасырда жалған ақпараттың таралу қарқыны бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Мессенджерлер мен әлеуметтік желілер тексерілмеген мәліметтің жылдам әрі кең ауқымда таралуына қолайлы орта қалыптастырды. Әсіресе ата-аналарға арналған чаттар фейк ақпараттың негізгі таралу арналарының біріне айналды. Соның ішінде балаларға арналған есірткі туралы қауесеттер қоғамда үлкен алаңдаушылық туғызып келеді. Бұл құбылыс Ресей тәжірибесінде жан-жақты зерттелгенімен, оның Қазақстан үшін де өзектілігі айқын.
Фейк ақпараттың технологиялық эволюциясы
Цифрлық коммуникацияға дейінгі кезеңде жалған хабарламалар қолмен көшіріліп, бірнеше рет қайта жазу арқылы таратылатын. «Бақыт хаттары» деп аталған мұндай мәтіндердің басты мақсаты – оқырманды қорқыту немесе жалған үміт сыйлау арқылы хабарламаны әрі қарай таратуға мәжбүрлеу еді. Қазіргі заманда бұл механизм айтарлықтай жеңілдеді: ақпаратты бір батырма арқылы көшіру мен жолдау жеткілікті. Соның салдарынан ақпараттың шынайылығы мен жалғандығын ажырату барған сайын күрделене түсті.
- «Мектептегі» есірткі: қауесет пен шындықтың арасы
Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде «құлпынай» деп аталатын жаңа есірткі түрі туралы хабарламалар кеңінен тарады. Онда бұл зат мектеп оқушыларына арнайы таратылып жатыр деген мазмұндағы мәлімдемелер жасалып, ата-аналар арасында үрей күшейтілді. Хабарламаларда аталмыш есірткінің кристалды құрылымға ие екені, ауызда тез еритіні, тәттіге ұқсайтыны және құлпынай иісі бар екені сипатталады. Балалар оны кәмпит деп қабылдап, тұтынғаннан кейін ауыр халде ауруханаға жеткізілгені айтылады.
Сонымен қатар бұл зат шоколад, жержаңғақ майы, газдалған сусындар, шие, жүзім және апельсин өнімдерінің құрамында болуы мүмкін деген ақпарат қоса беріледі. Хабарлама соңында оны мүмкіндігінше көп адамға тарату, тіпті баласы жоқ жандарға да жолдау қажеттігі атап өтіледі.
2017 жылдың қазан айында дәл осы мәтін Ресейдің бірқатар өңірлеріндегі ата-аналар чаттарында бір мезетте пайда болды. Алайда құқық қорғау органдары жүргізген тексерулер нәтижесінде мектептерде мұндай есірткі таратылғаны жөнінде бірде-бір дерек расталмады. Бұған дейін, 2014–2016 жылдары да сағыз құрамындағы есірткі туралы ұқсас хабарламалар тарағанымен, олардың барлығы жалған болып шыққан.
Фейктің шығу тегі мәтіннің стилистикалық тұрғыдан әлсіз, құрылымдық жағынан шала жазылғанынан-ақ аңғарылады. Зерттеулерге сәйкес, балаларға арналған есірткі туралы миф алғаш рет 2007 жылы АҚШ-та пайда болған. Сол кезеңде полиция түрлі түсті кристалды есірткі заттарын тәркілеген, бұл кейбір топтардың оларды балаларға арнап жасалған деген болжам айтуына негіз болған.
Алайда америкалық мектептерде мұндай есірткілердің таралғаны жөнінде ешқандай ресми дерек тіркелмеген. Керісінше, бұл ақпарат бірнеше мәрте ресми түрде теріске шығарылған. Соның нәтижесінде «құлпынай есірткісі» АҚШ-та қалалық аңыздар қатарына енді. Дегенмен фейк мәтін уақыт өте келе басқа елдерге таралып, 2017 жылы Ресейге, кейін Үндістан мен Украинаға жеткен. Кейбір жағдайларда бұл хабарламалар тіпті мектептердің ресми әлеуметтік желідегі парақшаларында жарияланып, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы суреттермен бірге таратылған.
- Ауруханаға жеткізілген бала туралы хабарлама: дерек пен жалған ақпарат
2017 жылғы 21 қазан күні әлеуметтік желілерде Орталық аудандық ауруханаға ес-түссіз күйде шамамен 12 жастағы бала жеткізілгені жөнінде хабарлама тарады. Мәтінде ата-аналарға сақ болу туралы үндеу жасалып, ақпаратты барынша кеңінен тарату ұсынылды. Хабарлама медициналық кереуетте жатқан жасөспірімнің суретімен қоса беріліп, қысқа уақыт ішінде рекордтық деңгейде таралды.
Алайда араға бір күн салып, бұл ақпараттың да жалған екені анықталды. Форумдар мен фактчекинг платформаларының мәліметінше, суреттегі балаға қатысты оқиға шын мәнінде екі жыл бұрын Подмосковье аймағында орын алған. Кейіннен хабарламаға «Пирогов атындағы ауруханаға жеткізілді» секілді ойдан қосылған деректер енгізіліп, қайта таратылған.
Мұндай фейктердің басты зардабы – ата-аналардың эмоциялық күйіне кері әсер етіп, негізсіз үрей мен сенімсіздік тудыруында. Сонымен қатар бір баланың суретінің жылдар бойы әртүрлі жалған мәтіндермен бірге қолданылуы этикалық тұрғыдан да, ақпараттық қауіпсіздік тұрғысынан да өзекті мәселе болып қала береді.
Медициналық мекемелер күтпеген ақпараттық қысымға ұшырады. Ауруханалардың байланыс желілеріне үздіксіз қоңыраулар түсіп, қабылдау бөлімдерінің қалыпты жұмысы бұзылды. Жағдайдың ушығуына байланысты «Лиза Алерт» еріктілер қозғалысы ресми мәлімдеме жасап, тараған ақпараттың жалған екенін түсіндіруге мәжбүр болды. Соған қарамастан, бұл хабарлама әлеуметтік желілерде, әсіресе «ВКонтакте» платформасында әлі күнге дейін айналымнан шықпай отыр.
3. Үшінші мысал ретінде даланнан табылған бала туралы жалған ақпаратты атауға болады.
Алғашында Новосибирск қаласында таратылған бұл хабарлама нақты оқиғаға негізделген. Сол түні шынымен де жоғалған бала табылған. Алайда уақыт өте келе мәтін өзінің географиялық шегінен айырылып, жалпылама сипат алды. Нәтижесінде «Глеб есімді төрт жастағы баланы іздеу» туралы хабарламалар бүкіл ел аумағына тарады. Заречная көшесі бар әр қалада бұл фейк қайта жарияланып, шынайы дерекке еш қатысы жоқ жалған іздеу үрдісі қалыптасты. 2017 жылдың қаңтар айында бұл оқиға қайта жанданып, бірнеше ай бойы желі кеңістігінде үздіксіз қайталанып отырды. Аталған жағдай фейк ақпараттың бастапқы деректен ажырап, өз бетінше өмір сүре алатынын айқын көрсетеді.
4. Келесі мысал эмоциялық әсерге негізделіп таралған жалған ақпаратты қатарына жатады.
2011 жылы Новосибирск қаласында күзет қызметінің таратылуына байланысты жиырма қызметтік ит жойылмақ деген мазмұндағы хабарлама пайда болды. Мәтінде бұл иттердің арнайы үйретілгені, тәртіпке бағынатындығы айтылып, оларды тегін алып кетуге шақыру жасалған. Хабарламада нақты адамдардың телефон нөмірлері көрсетілгенімен, аталған жандардың бұл ақпаратқа еш қатысы болмағаны кейін анықталды.
Уақыт өте келе бұл фейк басқа қалаларда да таралып, байланыс деректері өзгертіліп отырған. Кейіннен дәл осы мазмұндағы хабарламалар дақ түсті, көзге ерекше түсетін иттер туралы нұсқада қайта пайда болды. Иттердің фотосуреттері бірнеше жыл бойы интернет кеңістігінде үздіксіз айналымда жүрді. Байланыс нөмірлері жойылып, мәтіннің логикалық негізі әлсірегеніне қарамастан, қолданушылар эмоцияға беріліп, мазмұнына мән бермей, хабарламаны қайта тарата берген. Бұл жағдай қоғамда ақпаратты сын тұрғысынан бағалау дағдысының жеткіліксіз екенін айқын көрсетеді.
5. Қоғамдық үрей тудырған жалған ақпараттың тағы бірі мысалы – педофилдер тобы туралы қауесет.
Бұл хабарламаларда белгісіз адамдардың аулаларды көлікпен аралап, балаларды алдау тәсілдерін қолданатыны баяндалды. Мәтін ата-аналарды шұғыл әрекетке шақырып, оны мүмкіндігінше кең таратуға үндеді. Аталған фейктің таралуы 2012 жылы Ростов-на-Донуда жоғалып кеткен тоғыз жасар Даша Попова оқиғасынан кейін күшейген. Қызды іздеу нәтижесіз аяқталған тұста әлеуметтік желілерде осы мазмұндағы жалған ақпарат пайда болды. Оның нақты авторы мен тарату мақсаты анықталмаған. Соған қарамастан, бұл хабарлама бірнеше мәрте әшкереленсе де, бүгінгі күнге дейін әртүрлі өңірлерде өзгертілген нұсқада қайта шығып отырады. Кей жағдайларда мәтінге нақты қылмыскерлердің фотороботтары қоса беріліп, шынайылық әсері күшейтілген.
6. Жалған ақпараттың қауіпті түрлерінің бірі – жасөспірімдердің жаппай суициді туралы жалған хабарламалар.
Мұндай мәтіндерде полиция немесе мектеп әкімшілігі атынан ескерту жасалғаны айтылып, ата-аналар баласын үйден шығармауға шақырылады. Аталған мәліметтер ешқашан ресми дереккөздермен расталмаған. Дегенмен жалған билік өкіліне сілтеме жасау тәсілі ақпараттың сенімді көрінуіне ықпал етеді. Соның салдарынан ата-аналар арасында негізсіз қорқыныш қалыптасып, әлеуметтік алаңдаушылық күшейеді.
Әлеуметтік желілерде кеңінен тараған ең қауіпті фейктердің бірі балалардың жаппай өз-өзіне қол жұмсауы туралы хабарламалар болды. Ондай мәтіндерде құқық қорғау органдарының атынан ата-аналарға ескерту жасалып, сенбі және жексенбі күндері балаларды қараусыз қалдырмау талап етілгені айтылды. Хабарламада нақты адамның аты-жөні аталып, белгілі бір мектепте жетінші сынып оқушысы өзіне қол жұмсады деген жалған дерек қоса берілген. Бұл мәліметтер шынайы ақпарат ретінде ұсынылып, баршаға жедел таратуға шақырылды.
Аталған фейктің таралуы әлеуметтік желілерде «өлім топтары» деп аталып кеткен қауымдастықтар төңірегіндегі қоғамдық үреймен байланысты. Ресейдің әртүрлі өңірлеріндегі құқық қорғау органдары бұл ақпаратты бірнеше мәрте ресми түрде теріске шығарған. Мәтінді мұқият талдағанда, онда нақты орынға, уақытқа немесе тексеруге болатын дереккөзге сүйенген дерек жоқ екені анық байқалады. Сонымен қатар хабарламада логикалық жүйелілік сақталмаған.
Соған қарамастан, бұл қауесетке тек қарапайым қолданушылар ғана емес, кейбір білім беру ұйымдарының басшылары да сеніп қалған. Тіпті жалған ақпаратқа сүйеніп, мектептерде ата-аналар жиналыстары өткізілген жағдайлар тіркелді. 2017 жылдың көктемінде бұл үрей бүкіл елге таралып, Мәскеуден бастап шалғай аймақтарға дейін қоғамды жаппай алаңдаушылыққа ұрындырды.
7. Жалған ақпараттың тағы бір кең таралған түрі жалған дәрі-дәрмектерден балалардың қаза тапқаны туралы хабарламалармен байланысты.
Әлеуметтік желілерде Санкт-Петербург қаласында үш жастан он екі жасқа дейінгі он екі баланың кенеттен көз жұмғаны жөнінде үрейлі мәлімет тарады. Хабарламада балалардың барлығы дәрі-дәрмек қабылдағаннан кейін ауыр аллергиялық реакцияға ұшырағаны, олардың ауруханаға жетпей үйінде немесе жол үстінде қайтыс болғаны айтылды.
Мәтінде бұл препараттардың елге заңсыз жолмен әкелінгені және қауіпті жалған өнім екені көрсетілді. Сонымен қатар ата-аналарға балаларға беруге болмайтын дәрілердің тізімі ұсынылып, оларды кемінде бір ай бойы қолданбауға шақыру жасалды. Хабарлама соңында мәліметті шұғыл түрде барлық ата-анаға тарату қажеттігі ерекше екпінмен айтылды.
Алайда бұл ақпарат та ресми дереккөздер арқылы расталмаған. Аталған фейк 2012 жылдан бері мезгіл-мезгіл қайта пайда болып отырады. Терістеулер белгілі бір уақытқа дейін ғана әсер етіп, кейін дәл сол мазмұндағы мәтін жаңа нұсқада қайта таралады. Бұл құбылыс фейк ақпараттың өміршеңдігін және оның эмоцияға негізделіп тарайтынын көрсетеді.
8. Қауіп тудыратын тағы бір фейк жаңа жәндік туралы хабарламалармен байланысты.
Онда белгісіз жәндікке қол тигізудің өзі адамды аса қауіпті вируспен жұқтыратыны айтылып, оның бүкіл ағзаны жылдам зақымдайтыны баяндалады. Мұндай «қорқынышты жаңалықтар» алғаш рет Үндістанда байқалды деген мазмұнда беріледі. Хабарламада нақты ғылыми дәлел де, ресми дерек те келтірілмейді. Соған қарамастан, мәтін үрей тудыратын тілмен жазылып, оқырманды сақ болуға шақыру арқылы сендіруге тырысады.
Бұл ақпаратты отбасы мүшелеріңіз бен жақындарыңызға жеткізіңіз. Әсіресе балалардың сақ болғаны жөн, себебі олар түрлі жәндіктерді қолына ұстап көруге әуес келеді. Мүмкіндігінше көп адамды ескерту үшін осы мәліметпен бөлісуге шақырылады. Хабарламада сипатталған жәндік аса қауіпті, әлі толық зерттелмеген деген үрейлі тұжырымдар айтылады. Сондықтан барынша мұқият болу қажет екені ескертіледі.
Алайда бұл мәліметтің фейк екені кейін анықталды. Қауесет алғаш Мексикада таралып, қысқа уақыт ішінде Қазақстанға жеткен, кейде Ресейде де қайта пайда болып отырады. Жарияланған суретте Belostomatidae тұқымдасына жататын алып су қандаласы бейнеленген. Бұл жәндіктің аналығы жұмыртқаларын аталығының арқасына салады, сондықтан оның сыртқы келбеті ерекше әрі қорқынышты болып көрінеді. Қандаланың ұзындығы шамамен он сантиметрге дейін жетуі мүмкін. Қауіп төнген жағдайда шағуы ықтимал, алайда ешқандай у бөлмейді.
Интернетте тараған «қорқынышты жаралар» бұл жәндікке мүлде қатысы жоқ. Көп жағдайда мұндай суреттер компьютерлік арнайы эффектілер арқылы жасалады. Олар адам психикасындағы трипофобия деп аталатын құбылысты, яғни ұсақ тесіктердің немесе шоғырланған нүктелердің үрей тудыру қасиетін көрсету үшін қолданылады.
Балаларды сауда орталықтарында ұрлап, бүйрегін алып тастайды деген мазмұндағы хабарламалар да кең тараған фейктердің қатарына жатады. Мұндай мәтіндерде Мәскеуде ірі сауда орталықтарында балаларды ұрлап, есірткімен улап, бірнеше күннен кейін бір бүйрегін алып қайтарып тастайтын құпия топ пайда болғаны айтылады. Хабарлама әдейі дөрекі әрі эмоцияға толы тілмен жазылып, оқырманды үрейге бой алдыруға итермелейді.
Бұл фейк интернет кеңістігінде 2005 жылдан бері әртүрлі нұсқада айналып жүр. Оның кең таралуына орган трансплантациясы үдерісінің шынайы қалай жүзеге асатынын білетін адамдардың аздығы себеп болып отыр. Медицина мен құқықтық жүйеден хабары бар кез келген адам мұндай мәтіннің жалған екенін бірден аңғарады. Хабарламадағы тілдік олқылықтар мен логикалық қайшылықтар да оның сенімсіздігін айқын көрсетеді.
Тағы бір қауіпті жалған лаңкестер туралы үрейлі ескертулермен байланысты. Мұндай хабарламаларда ішкі істер органдарының атынан алдағы демалыс күндері ірі сауда орталықтарында теракт жасалуы мүмкін екені айтылады. Ақпаратты таныстар мен жақындарға жеткізу сұралып, қауіпсіздік шаралары күшейтілгені туралы жалған мәлімет беріледі. Кейде бұл хабарламалар «метрополитенге қатысты ақпарат» немесе «қызметтестер жіберді» деген сылтаумен таратылады.
2015 жылы дәл осындай қауесет Татарстандағы әлеуметтік желілерде пайда болып, көп ұзамай Мәскеуге дейін жеткен. Мамандар бұл фейктің таралу жолын арнайы зерттеп, оның әдейі ұйымдастырылған ақпараттық вброс екенін анықтаған.
Контенттік талдау саласының маманы Дарья Лосева жалған мәліметтердің кең таралуына әлеуметтік желілердің жұмыс тетіктері тікелей ықпал ететінін атап көрсетеді. Оның айтуынша, хабарламаны өзгелерге жеткізу үшін бір ғана батырманы басу жеткілікті, ал бір рет тараған ақпаратты кейін кері қайтарып алу мүмкін емес. Сонымен бірге жазбаға білдірілген қолдау белгісі мен оны өзгелерге жолдау әрекеті бұрын жарияланған материалдардың өзін қайтадан жаңалықтар таспасының алдыңғы қатарына шығарады. Соның салдарынан кейбір жалған мәтіндер бірнеше жылдан кейін де қайта жанданып, жаңа толқынмен тарала береді. Тіпті мазмұнын сынау мақсатында қалдырылған қысқа пікірдің өзі ескі жазбаның қайта айналымға түсуіне түрткі болуы мүмкін.
Газеттегі жалған ақпараттан hoax хабарламаларға дейін
Жалған ақпарат интернет дәуіріне дейін де болған. Ол кезде мұндай жалған хабарламалар «газеттегі жалған ақпарат» деп аталған. Бұл атау бельгиялық журналист Роберт Корнелиссеннің есімімен байланыстырылады. Ол 1815 жылы бір үйректің бөлшектелген он тоғыз үйректі жеп қойғаны туралы ойдан шығарылған мақала жариялаған. Бұл хабар бүкіл Брюссельде үлкен талқылау тудырып, кейін автордың өзі оның әдейі жасалған қалжың екенін мойындаған. Содан бері мұндай жалған жаңалықтар сол атаумен белгілі болды.
Жалған ақпарат таратушылар көбіне адамның сезіміне әсер етуді мақсат етеді. Олар қорқыту, таңғалдыру немесе адастыру арқылы оқырмандарды жалған мәліметті таратуға итермелейді, кейде зиянды бағдарламаларды жүктетіп алуына жол береді. Халықаралық тәжірибеде мұндай қауесетке ұқсас хабарламаларды «жағымсыз хабарламалар» немесе «жалпы дүрлікті туғызатын ақпарат» деп атайды. Олар көбінесе электрондық пошта мен мессенджерлер арқылы таралып, мазмұны алаңдатарлық немесе түсініксіз болып келеді.
Кейбірі зиянсыз көрінуі мүмкін. Мәселен, мысықтан бонсай жасауға тыйым салу туралы ойдан шығарылған петициялар немесе қиялдан туған күлкілі оқиғалар. Алайда мұндай спам әрдайым қауіпсіз емес. «Мысыққа клизма жасау жолы» деген тақырыптағы хатты ашу компьютерге вирус жұқтыру қаупін де қатар ала келеді.
Жалған ақпарат пен қауесеттерді кімдер және қандай мақсатпен тарататыны жөніндегі сұрақ әлі толық ашылған жоқ. Адам психологиясының күрделілігін ескерсек, бұл мәселеге біржақты жауап табу қиын. Дегенмен, кейбір зерттеулер мұндай жалған ақпараттардың белгілі елдердегі саяси үрдістерге айтарлықтай әсер еткенін көрсетеді.
Жалған ақпаратты қалай тануға болады?
Жалған хабарламалар көбіне балаларға арналған қорқынышты ертегілерге ұқсайды: «Қыз бала, қыз бала, доңғалағы бар табыт сенің үйіңді іздеп жүр» деген сияқты. Олар біздің эмоцияларымызға әсер етіп, көбіне қорқыныш туғызады. Алайда, тексерілмеген ақпаратты ешқашан көшірмей, таратпау деген қағиданы ұстансақ, қорқынышты жалған жаңалықтардың таралуын тоқтатуға болады.
Жалған ақпараттың айқын белгілері:
- Ақпарат эмоциялық бояуы күшті, әсерлі әрі айрықша көрінеді.
- Көптеген жалпы сөздер, леп белгілері көп, бірақ нақты дерек пен логикаға жетіспейді.
- Ақпарат қайдан алынғаны туралы сілтемелер жоқ.
- Деректер нақты емес, сондықтан оларды кез келген қалаға сай етіп үйлестіруге болады. Кейде кейбір фамилиялар мен орынды атаулар кездеседі, бірақ олар да нақты анықтама бермейді: мысалы, «қалалық ауруханада», «Колосов П.А. айтты» деген сияқты.
Ақырында ақпаратты көп адамға таратуға шақыру болады, бірақ мұның еш қисыны жоқ, өйткені мұндай хабарлама тек дүрбелең мен үрей туғызу үшін жасалған. Егер қорқынышты мәтін көрсеңіз немесе мазасыздансаңыз, оны таратуға асықпаңыз. Алдымен ақпаратты іздеу жүйелерінде тексеріп алыңыз.
