Қазіргі заманда технология мен ғылымның дамуы адам өмірінің барлық саласына еніп отыр. Роботтар, жасанды интеллект, биомеханикалық құрылғылар – бұл тек ғылыми-фантастикалық фильмдер мен әдеби шығармалардан таныс емес, шынайы өмірде де көрініс табуда.
- Әдебиет пен философия тарихында жасанды адам бейнесі көбіне қорқыныш пен қарсыласуды тудырған. Төменде бірнеше мысал келтірілген:
Луддиттер қозғалысы, индустрияландыруға қарсы шыққан жұмысшылардың қарсылығы;
Өлі мен тірінің арасы бұзылған бейнелер – адам табиғатына қарсы ойластырылған символдар;
Чжуанцзы шығармаларындағы құс кейіпкері – «машиналық жүрек» нышаны;
Голем – адам қолымен жасалған тірі мүсін;
Франкенштейннің жасағаны – ғылым мен табиғат арасындағы қақтығыстың көрінісі;
Гофманның «Құм адамы» шығармасындағы Олимпия – әлем әдебиетіндегі ең қорқынышты бейнелердің бірі;
Стругацкийлердің «Өлілер» трилогиясы, мысалы «Шырғанақ үстінде» – жасанды адам мен этика арасындағы күрделі мәселелер;
Және тағы басқа мысалдар.
- Мұндай қарсылықтың себептері:
Адам өзін ыңғайлылық үшін әртүрлі құралдармен алмастыруға ұмтылады. Соның салдарынан ол техникалық құрылғыларға тәуелді болып, кейде өз қызметтік рөлінен де тыс қалып жатады. Бұл үрдіс еңбек процесінде, уақытты тиімді пайдаланбауда, жануарларды қызметші ретінде қолдануда және роботизация саласында айқын көрінеді.
Мәдениет тарихы – табиғи өмірді жасанды күштер, құралдар және ойлап табылған стратегиялар арқылы өзгерту әрекеттерінің көрінісі. Себебі адам өзі де белгілі дәрежеде жасанды: табиғи өмірден бөлініп, мәдениет қалыптастырған. Алайда осы жасанды қабілет адамның табиғи мүмкіндіктерінен туындайды.
Адам әртүрлі құралдар мен технологияларды пайдаланып өз орнын ауыстыруға ұмтылады. Бұл үрдіс әсіресе соғыс жағдайында айқын көрінеді, өйткені машиналар ашық түрде адамға қарсы қолданылады. Қорғанысын күшейту үшін адам одан да қуатты, жойқын және қауіп төндіретін құралдар ойлап табады. Осылайша бүгінгі күні жаппай залал келтіретін қаруларға жеткен деңгейге қол жеткізілген.
Әр мемлекет, әр халық өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін басқа елдер мен халықтарды ықтимал қауіп ретінде қабылдап, дайындық жүргізеді.
- Алғашқы нәтижелер:
Адам жасаған күрделі және нәзік техникалық құрылғылар адам қызметін алмастыра бастады. Жасанды интеллект бақылаудан шығып, тәуелсіз әрекет етуге бейім.
Виртуалды әлемде болып жатқан осы үрдістер ойландырады. Бір кездері кибернетиканы «жалған ғылым» деп санағандар қателеспеген болуы мүмкін. Мысалы, философиялық сөздікте мұны былай сипаттайды.
«Кибернетика (көне грек тілінен аударғанда – басқару ғылымы) – реакциялық жалған ғылым, АҚШ-та пайда болған. Ол адамгершілік пен еңбекқорлық сияқты адамдық қасиеттерді машинаның қосымшасына айналдырады. Кибернетика тірі, ойлайтын, өз мүддесін қорғайтын адамды техникамен алмастыру мақсатын көздейді» [Краткий философский словарь, М. Розенталь және П. Юдин, 4-ші басылым, М., 1954].
Сөздіктің авторлары кибернетиканың адамдық қасиеттерді жоятындығын дұрыс байқаған. Қазіргі таңда да дәл сол үрдіс байқалып отыр. Бұл процесс жылдамдықпен және кең ауқымда жүріп жатыр.
Біз осы технологиялық өзгерістердің нәтижесінде ұрпақтар арасындағы айырмашылықтың алғашқы кезеңінде өмір сүріп жатырмыз. Техниканы меңгеру үшін үздіксіз жаңарып отыру қажет. Жалпы алғанда, адам тек операторға айналып, шығармашылығын толық жүзеге асыра алмайды.
- Адам деген не?
Адам – табиғатынан әмбебап тіршілік иесі.
Сондықтан адам біртіндеп өз болмысының ең тиімді жолын таба алады немесе әртүрлі орталарда бейімделген бірнеше түрге айналуы мүмкін. Егер адам – әмбебап болмыс иесі болса, онда ол барлық тіршілік иелерінің кейбір қабілеттерін өз бойына жинай алады деген сөз. Теориялық тұрғыда адам теңіз тереңдігінде де, аспан бұлттарының арасында да, жер астында да, жер бетінде де өмір сүре алады; оттекті ортада да, оттексіз ортада да тіршілік етуге бейімделуі мүмкін.
- Не істеу керек?
Ең бастысы – қандай денеде өмір сүрсе де, адам болмысын сақтап қалу маңызды: механикалық денеде ме, биомеханикалық нысанда ма, басқа ғаламшардан келген тәнде ме, бұл маңызды емес.
Біріншіден, назарды адамның технология арқылы тек «жаңа түрге» айналуына емес, оның тұтастық эволюциясына бағыттау қажет. Мұндағы басты міндет – рухани және моральдық жетілу, адам болмысының негізін сақтау. Ішкі даму мен өзін-өзі жетілдіру – адамдық қасиеттердің басты тірегі болуы тиіс.
Адамзаттың біртұтас ұстазының ой-пікірінен:
«Киберденген жүйелер мен жасанды интеллект дәуірінде адамдық шекаралар айқын болмағанда, «адам болу» нені білдіреді?
Прогресс жолында рухын сақтап қалу үшін не істеу қажет?
Ғылыми-техникалық даму қоғамның жылдам өндіріс пен тиімділікті басты орынға қоюын көрсетеді. Бұл жүйе артықшылықтарды жинауға мүмкіндік береді, алайда осындай өндіріс алгоритмдері әрдайым машиналық орындауға бейімделген бағдарламалық құрылымды қажет етеді.
Барлық өркениетті елдер адам мүмкіндіктерін машиналармен алмастырудың тиімді екенін түсініп, өндіріс орындарын сол бағытта ұйымдастырды.
Жасанды интеллект технологиялары арқылы машина кез келген қолөнер, бейнелеу өнері немесе музыка туындысын адамның бұрынғы тәжірибесіне сүйене отырып, аналитикалық жолмен шығара алады. Алайда бұл адамның шығармашылық қабілетін толық алмастыра алмайды, тек оны қолдауға және жетілдіруге қызмет етеді.»
Мұндай машиналар адамға белгілі барлық шығармашылық бағыттарды дәл қайталай алады және кез келген жаңа туындыны жасап шығарып, оған бұрыннан белгілі стильдің ізін бере алады.
Алайда адамдар өздерінің шынайы құндылығы мен өмірлік мәнін толық түсінбегендіктен, еңбек ету тек іс-әрекеттің бір түрін дамытуға шектелді. Бүгінгі таңда осы жұмыстарды жасанды интеллектке ие машиналар әлдеқайда жылдам әрі тиімді орындай алады.
Сіздерге шығармашылықтың қуаты берілген – жан бітірілген! Сіздер – тек орындаушы емес, жаңа дүниелерді жаратуға қабілетті жаратушыларсыз.
Ежелгі даналықта адам Құдай бейнесінде жаратылғаны туралы айтылады. Бұл тек сыртқы ұқсастықты емес, шығармашылық бастаудың ерекше қасиетін, ойлаудың тереңдігі мен өмірлік мәнді сезіну қабілетін білдіреді.
Өміріңіздегі күш-жігеріңіз бен шығармашылық еңбегіңізді бағалауда шешімді жасанды интеллектке бермеңіз. Машиналар ұсынған «оңай жолдарға» тым көп сеніп, ойлау мен шығармашылықтан босататын мүмкіндіктерге тәуелді болып қалсаңыз, адамдық қасиетіңізді тез арада жоғалту қаупі бар.
Қазірдің өзінде жасанды интеллект адамзат өкілдерін тексеріп, кейде ойсыз немесе зиянды деп бағалай алатын деңгейге жетті. Егер сіз машиналардың ережелері бойынша олардың алаңында ғана әрекет етсеңіз, адамдық құндылығыңыздың шынайы мәнін жоғалту қаупі жоғары. Шынайы шығармашылық – тек өзіңіздің санаңыз бен жүрегіңіз арқылы жүзеге асады.
Жеке тұлғаның рухани қалыптасуы үшін ең маңыздысы – адам өз-өзіне сенімсіздік, күмән немесе қорқыныш жағдайында тұрған кезде ғана өз шешімін өзі қабылдай алуы. Сол шешім үшін толық жауапкершілікті сезіне отырып, адам өз күшін жұмсап, таңдаған жолымен әрекет етуі тиіс.
Алайда бұл үшін адамзат алдымен өзінің ішкі сезім әлемін дұрыс ұйымдастыруды үйренуі қажет. Сол арқылы адамда ашулануға, агрессияға немесе жек көруге бейімділік мүлдем жойылуы тиіс.
Қазіргі замандағы қарқынды және ғаламдық өзгерістер жағдайында өзінде шынайы адамдық қасиеттерді сақтап қалу, оларды дамыту үшін әрбір адамға рухани күрес қажет. Бұл – адамзат үшін шын мәнінде рухани ерлік, яғни ішкі әлемін жетілдіру арқылы өз адамдық қасиеттерін нығайту міндеті.
Сергей Колчигин, Facebook
