Қайырлы күн! Жаңа аптаны кезекті шолумен бастаймыз. Бұл жолғы апталық шолу мазмұны жағынан айрықша ауқымды болды. Жасанды интеллект білім беру жүйесіне, денсаулық сақтау саласына және мемлекеттік қызмет көрсету үдерістеріне барған сайын кеңінен енгізіліп келеді. Соған сәйкес, осыған дейін алыс болашақтың мәселесі ретінде қабылданған көптеген сұрақ бүгінгі күннің өзекті тақырыбына айналды. Балаларды интернет кеңістігіндегі қауіптен қалай қорғауға болады? Алдағы он жылда қандай мамандықтарға сұраныс артады? Мемлекет азаматтың қажеттілігін бірден түсінетін цифрлық көмекші деңгейіне жете ала ма? Осы сауалдарға жауап боларлық маңызды жаңалықтарды осы аптаның шолуына топтастырдық.
Жаз мезгілі басталысымен балалардың интернеттегі қауіпсіздігі мәселесі қайтадан күн тәртібіне шықты. Ішкі істер министрлігі интернет арқылы балаларды арбауға бағытталған қылмыстық әрекеттердің көбейіп келе жатқанын ескертті. Әдетте мұндай әрекет ешқандай күдік тудырмайтын қарапайым таныстықтан басталады. Әлеуметтік желіде байланыс орнату, мессенджер арқылы хат алмасу немесе ортақ онлайн ойынға қатысу – мұның бәрі қаскөйлер қолданатын тәсілдердің бірі. Олар өздерін жасөспірім ретінде таныстырып, күн сайын хабарласып, баланың сеніміне біртіндеп кіреді. Кейін отбасы, оқитын мектебі, тұрғылықты мекенжайы туралы сұрақтар қойып, фотосуреттер жіберуді сұрай бастайды. Осыған байланысты министрлік ата-аналарға цифрлық қауіпсіздік туралы әңгіме жүргізуді жолдан өтерде сақ болуды ескерту секілді күнделікті тәрбиенің ажырамас бөлігіне айналдыру қажеттігін еске салды.
Цифрлық кеңістіктің қауіптері талқыланып жатқан кезде Балқаш қаласының оқушылары технологияның қоғам игілігіне қалай қызмет ете алатынын нақты істерімен дәлелдеп отыр. Balkhash STEAM Serpini Science Day фестивалінде 15 мектептің командалары 19 жобаны таныстырды. Соның ішінде үздік деп танылған бес жобаға 1,5 миллион теңгеден грант берілді. №12 мектепте Smart Greenhouse агротехнологиялық зертханасы іске қосылды. Мұнда жасанды интеллект ауа температурасы мен ылғалдылықты, сондай-ақ суару үдерісін үздіксіз бақылап, пестицид қолданбай-ақ жыл бойы микрожасыл өсіруге мүмкіндік береді. Ал №1 мектепте шағын «Экокүмбез» зертханасын қамтитын EcoPulse жобасы пайдалануға берілді. Арнайы датчиктер температураны, ауа сапасын, шу деңгейін және жарық мөлшерін нақты уақыт режимінде өлшейді. Жиналған мәліметтерді алгоритмдер өңдеп, білім беру ортасының жайлылығын арттыруға ықпал етеді. Бұл мысалдар аталған мектеп оқушылары үшін жасанды интеллекттің болашақтың технологиясы емес, күнделікті өмірдегі нақты мәселелерді шешуге арналған тиімді құралға айналғанын көрсетеді.
Осы кезеңде денсаулық сақтау саласындағы цифрлық жаңғырту жұмыстары да жүйелі түрде жалғасып келеді. Бірыңғай ақпараттық жүйеде бүгінде 21,3 мың медициналық ұйым, 275 мың медицина қызметкері және 141 мыңнан астам медициналық техника жөніндегі деректер жинақталған. Кадрлық және бухгалтерлік ақпараттық жүйелермен өзара байланыс орнатудың нәтижесінде мәліметтерді қолмен енгізу қажеттілігі толық жойылып, дәрігерлердің әкімшілік жүктемесі 30–40 пайызға қысқарды. Қазіргі уақытта 6,8 миллион бала мен 4,8 миллион әйелдің цифрлық денсаулық бейіні қалыптастырылған. Олардың денсаулық жағдайы 80 көрсеткіш бойынша тұрақты бақылауға алынады. Алдағы уақытта осы қызметтердің барлығы жасанды интеллект негізіндегі көмекшімен жабдықталған Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйеде біріктірілмек.
Егер бұған дейін цифрландыру ұғымы көбіне мобильді қосымшалар мен электрондық порталдармен байланыстырылса, бүгінде ол нақты инфрақұрылымдық шешімдер арқылы жүзеге асырыла бастады. Ұлытау облысында еліміздегі алғашқы Smart Point цифрлық халыққа қызмет көрсету орталығы ашылды. Мұнда келушілер дәстүрлі кезек күтпейді.Оның орнына өзіне-өзі қызмет көрсету терминалдары, құжаттарды цифрлық форматқа көшіруге арналған аймақтар, цифрлық сауаттылықты арттыруға арналған оқу кеңістіктері және күрделі мемлекеттік қызметтерді мамандардың сүйемелдеуімен алу мүмкіндігі қарастырылған. Бұл бастама мемлекеттік қызметтердің электрондық форматқа көшуімен ғана шектелмей, оларды азаматтар үшін барынша түсінікті әрі қолжетімді етуге бағытталған.
Қазақстандағы цифрлық реформалар халықаралық сарапшылардың да назарын аударып келеді. Осы аптада Euronews елімізде жасанды интеллекттің мемлекеттік басқару жүйесіне енгізілуіне арналған көлемді материал жариялады. Цифрлық үкіметті қолдау орталығының мәліметінше, GovTech бағытындағы жобаларға салынған инвестициялардың экономикалық тиімділігі екі миллиард еуродан асты. Қазіргі уақытта халықтың 70 пайыздан астамы eGov немесе SuperApp қызметтерін пайдаланады. Мемлекеттік қызметтердің 93 пайызы онлайн форматта қолжетімді болса, келесі жылы бұл көрсеткішті 98 пайызға жеткізу жоспарланып отыр. 2024 жылы Қазақстан БҰҰ-ның Электрондық үкіметті дамыту индексінде 193 елдің ішінде 24-орынға ие болып, Онлайн қызметтер индексі бойынша Оңтүстік Корея, Дания және Эстониямен қатар әлемдегі үздік он елдің қатарына енді.
Қоғамның цифрлық тұрғыдан жетілу деңгейін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі – қаржылық сауаттылық. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі әрбір азаматтың жылына бір рет несие тарихы туралы есепті тегін алып, ондағы мәліметтердің дұрыстығын тексере алатынын еске салды. Егер ақпаратта қателік анықталса, оны заңнамада белгіленген тәртіппен қайта қарауға болады. Сонымен қатар несие тарихын тұрақты бақылау қызметін қосу арқылы жеке деректердің қауіпсіздігін күшейтуге мүмкіндік бар. Бір қарағанда бұл қарапайым қаржылық қызмет болып көрінгенімен, мұндай тетіктер азаматтардың жеке деректеріне жауапкершілікпен қарау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Жасанды интеллект еңбек нарығындағы негізгі үрдістердің бірі ретінде де өзектілігін сақтап отыр. Дүниежүзілік экономикалық форумның бағалауынша, жасанды интеллект әлемде 170 миллионға дейін жаңа жұмыс орнын ашуға мүмкіндік береді. Қазақстанда 2035 жылға қарай 33 жаңа мамандықтың пайда болуы күтіледі, ал жұмыспен қамтылғандар саны 9,2 миллионнан 10,7 миллион адамға дейін өсуі ықтимал. Қазірдің өзінде жұмыс берушілер машиналық оқыту инженерлеріне, деректер ғылымы мамандарына және жасанды интеллектті оқыту мамандарына сұраныс білдіруде. Болашақта бұл қатар компьютерлік көру технологиялары бойынша мамандармен, медициналық деректерді талдайтын жасанды интеллект сарапшыларымен және цифрлық мұнай кен орындарының инженерлерімен толығады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің пікірінше, алдағы жылдардағы басты міндет мамандықтардың жойылуында емес, азаматтардың жаңа білім мен дағдыларды қаншалықты жылдам меңгере алуында болмақ.
Осыдан бірнеше жыл бұрын аталған жаңалықтардың басым бөлігі алыс болашақтың көрінісі ретінде қабылданар еді. Бүгінде жасанды интеллект оқушыларға ауыл шаруашылығы жобаларын жүзеге асыруға көмектесіп, мемлекеттік қызметтер азаматтармен өзара іс-қимылдың жаңа үлгісіне көшіп жатыр, ал цифрлық қауіпсіздік күнделікті өмірдің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Қазақстан цифрлық даму жолында жүйелі түрде ілгерілеп келеді. Бұл өзгерістердің қоғамға ықпалын бақылау жылдан жылға маңызды әрі қызықты бола түсуде.
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
