Бүгін біз нейрондық желілердің қалай оқытылатыны туралы сөз қозғаймыз. Бұл тақырыпқа қатысты негізгі сұрақтарды порталдың сарапшысы, визуализатор Жанна Даулеталлинаға қойдық.
Негізінен, кез келген нейрондық желі – адам миының құрылымына ұқсастырылып жасалған компьютерлік бағдарлама. Ол үлкен көлемдегі деректерді талдау және сол деректер ішінен заңдылықтарды анықтау арқылы үйренеді.
Жасанды интеллектіге негізделген талдау жүйелері нейрондық желіні оқытудың негізгі кезеңдерін былайша сипаттайды:
Деректерді дайындау – желі үйренетін мәліметтерді жинақтау және оларды белгілеу. Бұл кезеңде оқыту жиыны қалыптасады.
Тікелей тарату – кіріс деректері нейрон қабаттары арқылы өтіп, әр қабатта белгілі бір салмақтармен өңделіп, нәтижеге айналады.
Қателік функциясы – алгоритм алынған нәтижені дұрыс жауаппен салыстырып, айырмашылықты анықтайды.
Қатені кері бағытта талдау – жүйе алынған нәтиже мен дұрыс жауаптың арасындағы айырмашылықты анықтап, сол қателік негізінде нейрондардың параметрлерін біртіндеп түзетеді. Осылайша модель келесі жолы дәлірек нәтиже беруге бейімделеді.
Оңтайландыру – арнайы алгоритмдердің көмегімен ең тиімді параметрлерді табу үдерісі жеделдетіледі.
Оқыту жылдамдығы модельдің көлемі мен деректердің ауқымына тікелей байланысты екені белгілі.
Бұл – теориялық сипаттама. Ал енді тәжірибелік тұрғыдан сарапшының пікіріне жүгінейік.
Тілші: Жанна, сіз визуализатор ретінде бір жылға жуық уақыт жұмыс істеп келесіз. Осы аралықта нейрондық желілердің өздігінен үйрену қабілетінде қандай өзгерістер байқадыңыз? Жалпы прогресс қаншалықты айқын сезіледі?
Жанна: Менің ойымша, тіпті бір жылдың ішінде прогресс өте қарқынды болды. Мұны мен өз жұмысым барысында анық көремін.
Мысал ретінде өз тәжірибемнен қарапайым жағдайды айтайын. Бір жыл бұрын нейрондық желі Орталық Азия өңіріне тән адамның бет-бейнесін дәл бере алмайтын. Мәселен, қазақ келбетін шынайы түрде бейнелеу қиын еді. Ал бұл менің жұмысым үшін аса маңызды болды.
Бұл өңірде өмір сүретін адамдар әр ұлттың өзіндік ерекшеліктері бар екенін жақсы біледі. Қазақтар қытайларға, түріктерге немесе кәрістерге ұқсамайды. Біз үшін бұл айқын. Алайда басқа ел тұрғындары үшін азиялықтардың бәрі бір-біріне ұқсас көрінуі мүмкін.
Мен өзім сыртқы келбеттегі ұсақ айырмашылықтарға мән беретін адаммын. Ал бір жыл бұрын нейрондық желі үшін барлық азиялықтар біркелкі бейне сияқты қабылданатын. Сондықтан Қазақстанға тән келбетті жасау қиынға соғатын. Кейде нәтиже Қиыр Шығыс халықтарына тән сипатта шығып кететін, кейде араб немесе қытай келбетіне ұқсайтын бейнелер пайда болатын. Қазақстан қалаларын адам бейнесінде көрсеткен алғашқы жұмыстарды еске алсақ, олар көбіне моңғол немесе қытай келбетіне жақын еді.
Ал біздің қоғамға тән нақты келбетті қалыптастыру мүмкін болмады. Қазір, шамасы, Орталық Азияға қатысты деректер жеткілікті деңгейде жинақталғандықтан, бейнелер ұлттық ерекшеліктерге көбірек сәйкес келе бастады.
Сонымен қатар бет-бейнелердің сапасы да өзгерді. Бұрын олар жасанды, пластик тәрізді, манекенге ұқсас болса, қазір әлдеқайда шынайы әрі тірі көрінеді.
Тілші: Ал мәтін жазуда нейрондық желілерді қолданып көрдіңіз бе?
Жанна: Әрине, ой көп, оны көркем жеткізгің келеді. Сол себепті мен эпистолярлық жанрда тәжірибе жасап көрдім. Бастапқыда алынған мәтіндер өте әлсіз болды. Алайда уақыт өте келе нейрондық желілер классик жазушылардың стилін меңгере бастады.
Қазір белгілі бір стильді таңдап, сол мәнерде жазылған мәтін алуға болады. Мен, мысалы, Чехов шығармаларын жақсы көремін. Сондықтан қысқа сөйлемдер мен мұң аралас юморға негізделген сол стильді жиі қолданамын. Нәтижесінде Чеховқа ұқсас мәтіндер аламын.
Бұл да нейрондық желілердің өздігінен үйрену қабілетінің айқын көрінісі. Әртүрлі авторлардың мәтіндері талданып, соның негізінде белгілі бір жазушыға тән стиль қалыптасады.
Тілші: Қажетті нәтижеге жету үшін сұраныс берудің өзіндік тәсілдері бар шығар?
Жанна: Иә, кейде маған мәтінде күлкілі реңк болуы тиіс тапсырмалар беріледі. Менің әзілге деген өз көзқарасым бар, ол баршаға бірдей ұнай бермеуі мүмкін. Сондықтан көпшілікке түсінікті, жеңіл қабылданатын әрі шынайы күлкі тудыратын мәтін алу үшін белгілі әзілкештердің мәнерін нақтылап көрсетіп, сұраныс беремін.
Нақты есімдерді көрсеткен кезде жүйе сол адамның стиліне жақын мәтін ұсынады. Нәтижесінде аудиторияға түсінікті, жеңіл қабылданатын әзіл шығады.
Тілші: Қазіргі кезеңде нейрондық желілерді дұрыс пайдалану қаншалықты маңызды және оны қалай үйренуге болады?
Жанна: XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында индустрияландыру кезеңі басталып, өндіріс қарқынды дамыды. Қол еңбегін техника алмастырды. Бүгінде де соған ұқсас үдеріс жүріп жатыр – адамның кейбір еңбегін машина атқара бастады.
Дегенмен адам рөлі жойылмайды. Себебі тапсырманы қоятын да, үдерісті басқаратын да, нәтижені бағалайтын да – адам. Осыған байланысты білім беру жүйесі де өзгеруі тиіс. Бұрын үйде оқыту басым болса, индустрияландыру кезеңінде кәсіби кадрларға сұраныс артты. Соның нәтижесінде мектептер мен техникалық оқу орындары қалыптасты.
Қазір де балаларға жаңа дағдылар қажет. Соның ішінде нейрондық желілермен жұмыс істеу, дұрыс сұрақ қоя білу, ақпаратты тиімді іздеу маңызды. Мұның бәрі – базалық білімнің бір бөлігі.
Сондықтан балаларды ерте жастан оқыту қажет. Бұл бізге әлемдік даму қарқынынан қалмауға мүмкіндік береді. Қазіргі кезеңде білімді қоғам қалыптастыру бұрынғыдан да маңызды.
Тілші: Мұндай білімді қай жастан бастап игеру қажет деп ойлайсыз?
Жанна: Меніңше, бұл бағыттағы білімді бастауыш сыныптан бастап беру керек. Себебі нейрондық желілер арқылы қажетті ақпаратты қысқа уақытта алуға болады.
Мысалы, бір тақырыпты екі сағат тыңдаудың орнына, оның негізгі мазмұнын қысқа форматта, подкаст немесе инфографика түрінде алуға мүмкіндік бар. Бұл әсіресе визуалды ақпаратты жақсы қабылдайтын адамдар үшін тиімді.
Жасанды интеллект ғылымға қызмет етіп, еңбекті жеңілдетіп, өмірді ыңғайлы етуі тиіс. Сондықтан одан қорқудың қажеті жоқ.
Тілші: Бұрынғы фильмдер мен мультфильмдерге қарасақ, олардың баяу әрі созылыңқы екенін байқаймыз. Қазіргі балалардың ақпарат қабылдау ерекшелігі қалай өзгерді?
Жанна: Қазіргі балалардың ойлау жүйесі өзгеше. Ақпаратты қабылдау жылдамдығы артты, ақпарат көлемі де еселеп көбейді.
Сондықтан олар бұрынғы мультфильмдерді қызықсыз деп қабылдайды. Себебі олардың қабылдау қарқыны мүлде басқа.
Осы тұрғыда нейрондық желілер балаларға уақыт талабына сай дамуға, қажетті ақпаратты тез табуға және ең маңыздысын ажыратуға мүмкіндік береді.
Тілші: Толықтай нейрондық желілерге, іздеу жүйелеріне және жасанды интеллект көмекшілеріне сенуге бола ма?
Жанна: Жоқ, толықтай сенуге болмайды. Баланың дұрыс дамуы үшін базалық білім қажет.
Менің балаларым қандай ақпаратты жаттау керек, ал қайсысын жаттаудың қажеті жоқ екенін ажырата алады. Олар уақытын мәнсіз контентке жұмсамайды.
Балаларға технологияны қалай және не үшін қолдану керегін түсіндіру маңызды. Бұл жерде тыйым салудан гөрі, үйрету мен бағыт беру әлдеқайда тиімді.
Бұрын мені кітап оқығаным үшін сынайтын. Бірақ мен бәрібір оқуды жалғастырдым. Қазір балалар үшін смартфон мен интернет те дәл сондай рөл атқарады.
Тілші: Ата-аналар мен балаларға қандай кеңес берер едіңіз?
Жанна: Балаларды нейрондық желілерді дұрыс пайдалануға үйрету қажет. Яғни ақпаратты тез табу, оны талдау және өз бетінше шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыру маңызды.
Сонымен қатар көркем әдебиетті оқудан бас тартуға болмайды. Өйткені әдеби шығармалар арқылы біз өзгенің өмірлік тәжірибесін танып, қателіктерден сабақ аламыз.
Тілдің табиғи болмысын жоғалтпай, оны орнымен әрі сауатты қолдану, қарым-қатынас мәдениетін дамыту және өз ойын анық жеткізе білу – басты құндылықтар. Ал нейрондық желілер – осы үдерісте тек көмекші құрал.
