2026 жылы салық органдары жеке банк шоттарын кәсіпкерлік қызметті тіркеусіз жүргізу құралы ретінде пайдаланатын азаматтарды анықтау жұмысын жалғастырып келеді. Осыған байланысты қоғамда мобильді аударымдарға қатысты түрлі сауалдар мен алаңдаушылық жиі айтылуда.
Банктер азаматтардың шоттары туралы мәліметті салық органдарына барлық жағдайда емес, заңда белгіленген нақты талаптар бір мезгілде орындалған кезде ғана ұсынады. Ол үшін қатарынан үш ай бойы үш шарт сақталуы қажет. Бұл бақылау жүйесі туыстар, достар немесе таныстар арасындағы күнделікті ақша аударымдарын емес, тіркелмеген кәсіпкерлік қызмет белгілерін анықтауға бағытталған. Ақпарат салық органдарына тек мынадай жағдайларда ғана жолданады: ай сайын шотқа кемінде 100 түрлі адамнан қаражат түссе, мұндай аударымдар үш ай бойы үздіксіз жалғасса және осы кезеңдегі жалпы түсім көлемі 1 020 000 теңгеден (12 ең төменгі жалақы мөлшері) асса.
Аталған талаптардың кем дегенде бірі орындалмаса, мәселен, қаражат 90 адамнан ғана түссе немесе аударымдардың жалпы көлемі белгіленген шектен аспаса, мұндай шот бақылау тізіміне енгізілмейді.
Мобильді аударымдарға бақылау жүргізудің негізгі мақсаты азаматтарға бірден айыппұл салу емес, тіркелмеген кәсіпкерлік қызметті заң аясында рәсімдеуге ынталандыру болып табылады. Қаржы вице-министрі Ержан Біржановтың түсіндіруінше, мемлекет іс жүзінде кәсіпкерлікпен айналысып жүрген азаматтарды анықтап, оларды жеке кәсіпкер ретінде ресми тіркелуге шақырады. Сондықтан салық органдары ең алдымен шоттағы қаражат қозғалысына қатысты түсініктеме беруді сұрайтын хабарлама жолдап, азаматқа өз еркімен есепке тұру мүмкіндігін береді.
Банк карталарындағы күмән тудыратын операциялар анықталған жағдайда салық органдары бірден қатаң шара қолданбайды. Алдымен азаматқа хабарлама жіберіліп, оған жеке кәсіпкер ретінде ерікті түрде тіркелуге немесе қажетті салық есептілігін тапсыруға мүмкіндік беріледі.
Егер азамат тарапынан ешқандай әрекет жасалмаса, камералдық бақылау нәтижелері бойынша ресми хабарлама жолданады. Оған 30 жұмыс күні ішінде жауап беру қажет. Азамат ұсынылған талаппен келісіп, тиісті декларацияны тапсыра алады немесе шотқа түскен қаражаттың кәсіпкерлік қызметке қатысы жоқ екенін дәлелдейтін жан-жақты түсініктеме береді. Әрбір жағдай жеке қаралады. Егер қаражат қайырымдылық мақсатында, отбасы қажеттілігіне немесе ортақ шығындарды өтеу үшін жиналғаны расталса, салық органдары тарапынан қойылған сұрақтар толықтай алынып тасталады.
Банк шоттарының бұғатталуы мен ресми салықтық тексеру, ең алдымен, Салық төлеушінің кабинеті арқылы жолданған ресми хабарламаға мүлде жауап бермеген тұлғаларға қатысты қолданылады. Сондай-ақ азамат ұсынған түсіндірме қаржының заңды жолмен алынғанын растай алмаса немесе оның негізділігі жеткіліксіз деп танылса, дәл осындай шаралар қабылданады.
Демек, банк шоттарын мәжбүрлі түрде бұғаттау тек карта иесі уәкілетті органдармен байланысқа шықпай, қойылған талаптарға мүлде жауап бермеген жағдайда ғана жүзеге асырылады.
Достардың немесе әріптестердің ортақ шығындарды өтеу мақсатында (мысалы, футбол алаңын жалға алу немесе бірлескен түскі ас ақысын төлеу үшін) қаражат жинауы, егер одан тұрақты табыс табу көзделмесе, кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастырылмайды және жеке кәсіпкер ретінде тіркелуді талап етпейді.
Картаға келіп түскен аударымдарды қолмен бақылау қолайсыз болғандықтан, Kaspi Gold картасына түскен қаражатты мобильді қосымшадағы кіріктірілген мүмкіндіктер арқылы қадағалауға болады. Ол үшін Kaspi.kz суперқосымшасындағы «Менің банкім» бөліміне кіріп, Kaspi Gold картасын таңдап, «Үзінді» бөліміне өту қажет. Осы жердегі «Операциялар» қойындысындағы «Толықтырулар» бөлімінде пайдаланушы таңдаған кезең бойынша картаға түскен барлық аударымдардың саны көрсетіледі.
Алайда бұл тәсілдің ескеруге тиіс техникалық ерекшелігі бар. Қосымша бірегей жіберушілердің санын емес, орындалған аударымдардың жалпы санын ғана көрсетеді.
Ал салық органдары үшін аударым жасаған әртүрлі тұлғалардың саны маңызды. Мәселен, бір адам сіздің шотыңызға он рет қаражат аударса, бақылау жүйесі оны бір ғана жіберуші ретінде есепке алады.
Банк жүйесі әзірге тұрмыстық мақсаттағы ақша жинауды немесе туыстардан келетін жеке аударымдарды автоматты түрде ажырата алмайтындықтан, даулы жағдайларда пайдаланушылар аударымдар тарихын өздері қарап шығып, бірегей жіберушілердің нақты санын дербес анықтауға мәжбүр болады.
Қазақстанда табысты жасыру әрекеттерін іс жүзінде тиімсіз ететін заманауи цифрлық бақылау тәсілдері қолданылып келеді. Қаржы вице-министрі Ержан Біржановтың айтуынша, министрлік байланыс операторларымен бірлесіп жұмыс істейді. Соның нәтижесінде сауда нысандары маңында болған адамдардың саны туралы деректер кәсіпкерлердің ресми салық есептілігімен салыстырылады.
Егер құжат жүзінде кәсіпкерлік қызмет жүргізілмейді деп көрсетілгенімен, ұялы байланыс желілерінің деректері сауда нысаны маңында келушілердің көп шоғырланғанын растаса, бақылау жүйесі мұны жасырын сауда қызметінің белгісі ретінде бағалайды.
Елімізде жүргізіліп жатқан ауқымды цифрландыру үдерісі аясында геолокациялық бақылау тетіктері де қарқынды енгізіліп келеді. Қазіргі таңда республикадағы барлық қаржылық операциялардың шамамен 90 пайызы қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылады. Сондықтан жасырын қаржылық операциялар, сондай-ақ сатып алушылар легі үзілмесе де кассалық чек берілмейтін жағдайлар тәуекел белгісі ретінде бағаланып, мұндай деректер анықталған кезде салықтық бақылау аясында азаматтарға тиісті хабарлама жолданады.
Мәжіліс қабылдаған заңнамалық түзетулер қаржылық мониторинг жүйесінің ауқымын едәуір кеңейтті. Соған сәйкес, енді күмән туғызатын әрекеттер туралы мәліметтерді тек банктер ғана емес, ұялы байланыс операторлары мен халыққа қызмет көрсету орталықтары да уәкілетті органдарға ұсынуға міндетті болады. Соның нәтижесінде күнделікті тұрмыста жасалатын кейбір ақша аударымдары да бақылауға алынуы ықтимал. Мәселен, бір шотқа күн сайын бірдей мөлшерде қаражаттың түсуі немесе бір нөмірге тұрақты түрде ақша жіберілуі қосымша зерделеуге негіз болуы мүмкін.
Бұдан былай бес миллион теңгеден асатын криптовалютаға қатысты мәмілелерге ерекше назар аударылады. Ал мәдени құндылықтарға байланысты жасалатын операциялар бойынша бақылау шегі бір миллион теңгеге дейін төмендетілді.
Қаржылық мониторинг агенттігінің күдігін туғызған азаматтар үшін ең елеулі салдардың бірі – банк және қаржы саласында жұмысқа орналасу мүмкіндігінің шектелуі. Заңнамада «мінсіз іскерлік бедел» ұғымы нақты айқындалып, соған сәйкес күмәнді тұлғалармен немесе заңдылығы күмән туғызатын кірістермен жанама байланысының өзі қызметке қабылдаудан бас тартуға құқықтық негіз бола алады. Мұндай азаматтардың басшылық лауазымдарды атқаруына да шектеу қойылады. Осылайша, мобильді аударымдардың ашықтығы енді тек салықтық тәртіп мәселесі ғана емес, азаматтың кәсіби қызметіне де ықпал ететін маңызды факторға айналып отыр.
Жүз аударымның біреуі ғана коммерциялық сипатта болса да, мәселе туындауы мүмкін
Мемлекеттік кірістер комитетінің өкілі Дина Құсайынованың түсіндіруінше, егер жиналған қаражат туған күн секілді жеке мақсаттарға арналса және тексеру барысында бұл мәлімет расталса, мемлекет тарапынан ешқандай талап қойылмайды. Алайда жүз жіберушінің арасынан кемінде бір адам аударымды тауар немесе қызмет үшін жасағанын растаса, қаражат алушының бұл ақшаны жеке мақсатқа жинағаны жөніндегі уәжі негізсіз деп танылып, оған қатысты тиісті шаралар қолданылуы мүмкін.
Уәкілетті органның хабарламасын елемеу немесе шотқа жаппай түскен қаражаттың себебі туралы жалған мәлімет беру бастапқы салықтық бақылаудың орнына толыққанды салықтық тексерудің жүргізілуіне негіз болады. Мемлекеттік кірістер комитеті мұндай тексеру барысында салық органдары жүз бірегей жіберушінің әрқайсысымен тікелей байланысып, банк картасы иесінің түсініктемесін жеке-жеке нақтылай алатынын ескертеді.
Егер ақша аударған азаматтар жасырын сауда немесе ақылы қызмет көрсету фактісін растаса, түсініктемеде берілген жалған ақпарат жауапкершілікті ауырлата түсіп, заңнамада көзделген қатаң шаралардың қолданылуына әкелуі мүмкін.
Мемлекеттік кірістер комитеті азаматтардың банк шоттарындағы қаражатқа салық органдары тәулік бойы толық қол жеткізе алады деген ақпараттың шындыққа сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Мемлекеттік кірістер комитетінің Жеке тұлғалардың кірістерін әкімшілендіру басқармасының басшысы Дина Құсайынованың айтуынша, қолданыстағы заңнама банк құпиясының сақталуына кепілдік береді. Сондықтан салық органдарының азаматтардың шоттарындағы қалдықты немесе депозиттердің толықтырылуын бақылауға құқықтық та, техникалық та мүмкіндігі жоқ. Азамат депозитіне, мысалы, 100 миллион теңге салған күннің өзінде бұл өздігінен салық органдарының күдігін туғызбайды. Себебі ресми түрде тағайындалған толыққанды тексеру жүргізілмейінше, ведомство мұндай ішкі банк операциялары туралы мәлімет алмайды.
Дәл осылай азаматтың әртүрлі банктердегі өзіне тиесілі шоттары арасындағы қаражат аударымдарына да салықтық бақылау жүргізілмейді. Мәселен, бір банктегі жеке картасынан екінші банктегі өз картасына ақша аудару немесе депозиттен ағымдағы шотқа қаражат шешіп алу бақылау нысанына жатпайды. Қолданыстағы бақылау тетіктері жасырын кәсіпкерлік қызметті анықтауға бағытталған. Бұл ретте үш ай қатарынан кемінде 100 түрлі адамнан тұрақты түрде келіп түсетін кіріс аударымдары ғана ескеріледі. Ал бір адамның өз шоттары арасындағы аударымдары, сондай-ақ ресми жалақы, әлеуметтік төлемдер және жақын туыстардан келетін қаражат бұл есепке енгізілмейді.
Жұбайына ірі көлемде қаражат аударылған жағдайда тексеру жүргізіле ме?
Отбасы мүшелері арасындағы ақша аударымдары кәсіпкерлік қызметпен байланысты деп танылмайды. Мұндай аударымдардың көлемі миллиондаған теңгеге жетіп, тұрақты түрде жүзеге асырылса да, бұл жағдай салық органдары тарапынан жасырын кәсіпкерлік табыстың белгісі ретінде қарастырылмайды. Мемлекеттік кірістер комитетінің Жеке тұлғалардың кірістерін әкімшілендіру басқармасының басшысы Дина Құсайынованың түсіндіруінше, мысалы, ер адам ай сайын бір миллион теңгеден асатын жалақысын толықтай жұбайының шотына отбасының күнделікті шығындарына, балабақша ақысын төлеуге, ипотекалық міндеттемелерді өтеуге немесе өзге де тұрмыстық қажеттіліктерге жұмсау үшін аударып отырса, мұндай операциялар тексеруге негіз болмайды. Өйткені қаражат бір ғана жеке тұлғадан түсіп отыр.
Билік өкілдерінің айтуынша, отбасы мүшелері арасындағы ақша аударымдарының көлеміне заңнамада ешқандай шектеу қойылмаған. Сондықтан ерлі-зайыптылар бір-біріне кез келген мөлшерде қаражат аудара алады. Мұндай аударымдар қабылдаушы тарапты салықтық бақылау өлшемдеріне енгізуге негіз болмайды.
Бір миллион теңгеден асатын аударымдар үшін жеке кәсіпкер ретінде тіркелу қажет пе?
Жеке банк картасына ірі көлемде қаражаттың түсуі азаматты автоматты түрде жеке кәсіпкер ретінде тіркелуге міндеттемейді. Қаржы вице-министрі Ержан Біржанов бір миллион теңгеден асатын кез келген аударым үшін міндетті түрде жеке кәсіпкер ретінде тіркелу қажет деген ақпаратты жоққа шығарды. Оның айтуынша, салық органдарының назарын аударту үшін бірнеше талап бір мезгілде орындалуға тиіс. Яғни мәселе қаражат көлемінде емес, үш ай қатарынан кемінде жүз түрлі адамнан тұрақты түрде ақша аударылуында.
Қаржы вице-министрі Ержан Біржановтың мәліметінше, салық органдарының бақылауына негізінен азаматтардың үш санаты ілігеді. Олар – кәсіпкер ретінде тіркелмей жасырын кәсіпкерлік қызметтен табыс тауып жүрген жеке тұлғалар, сондай-ақ жартыжылдық немесе жылдық салық есептілігін тапсыратын қолданыстағы кәсіпкерлер. Бұл санаттағы кәсіпкерлер кәсіпкерлік қызмет үшін арнайы ашылған есепшоттардың орнына жеке банк карталарын пайдаланып келген жағдайда бақылауға алынады.
Қазіргі кезеңде мемлекет мұндай жағдайларда айыппұл салу тәжірибесін қолданбайды. Оның орнына азаматтарға ерікті түрде тіркелуге немесе анықталған кірістерін алдағы салық декларацияларында ешқандай қосымша қиындықсыз көрсетуге мүмкіндік беретін сервистік тәсіл басшылыққа алынып отыр.
Мәтін авторы: Сергей Никитин.
Digital Business материалы негізінде қысқартылып ұсынылды.
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
