Алдыңғы екі бөлімде біз Алматыдағы көлік кептелісінің себептерін, сондай-ақ деректердің маңызын талқылаған едік. Сұхбаттасымыз — физика-математика ғылымдарының кандидаты, Алматыда тәуелсіз коммерциялық деректер орталығын құрған кәсіпкер Тахир Такабаев — мәселенің түп-төркініне ғылыми тұрғыдан қарау қажеттігін атап өткен болатын. Бұл бөлімде мәселенің бағдарламалық іске асырылуы мен инженерлік-техникалық шешімдеріне тоқталамыз. Яғни, көлік жүктемесін азайтуға нақты қандай құралдар көмектесе алады деген сауалға жауап іздейміз.
Тахир Такабаев: Біз бұған дейін де айтқанымыздай, егер қаладағы көліктердің саны мен олардың мақсаттық пайдаланылуы туралы нақты деректер қолжетімді болса, проблеманың кем дегенде бір бөлігін шешуге мүмкіндік туар еді. Математикалық модельді тек тиісті математикалық аппаратты меңгерген мамандар ғана жасай алады. Бұл міндетті Ян Гейл де, әкімдік те, қалалық мобильділік басқармасы да атқара алмайды. Мұнымен цифрлық деректердің табиғатын түсінетін, оларды талдап, өңдей алатын кәсіби мамандар айналысуы тиіс.
Бір ғана әмбебап модель жеткіліксіз. Бір мезетте бірнеше ситуациялық модель қажет. Мысалы, қарқынды магистраль бойында ірі нысан құрылысы басталса, немесе сол жолда жөндеу жұмыстары жүргізілсе, не болмаса оқу ауысымы аяқталған сәтте мектеп маңында көлік ағыны күрт артса — мұның әрқайсысы бөлек талдауды талап етеді.
Баламалы модельдермен жүйелі жұмыс жүргізілмеуі — нәтиженің болмауының басты себептерінің бірі. Барлық шешім есепке, нақты талдауға сүйеніп қабылдануы тиіс. Ал қазір бүкіл жағдайды цифрлық тұрғыдан кешенді бағалау мәселесі өзекті күйінде қалып отыр.
Тілші: Демек, нақты деректер мен математикалық модельдеудің маңызы айқын. Енді инженерлік-техникалық шешімдерге көшейік.
Тахир Такабаев: Инженерлік шешімдер туралы ұзақ айтуға болады. Әсіресе, цифрлық талдау арқылы қаланың нақты қай учаскесінде кептеліс қалай және неліктен қалыптасатыны анықталған жағдайда.
Қалада электр энергиясының үзілуі жиі кездеседі. Біз бұған дейін істен шыққан бағдаршамның іргелес және қиылысатын көшелерде кептеліс тудыратынын сөз еткенбіз. Қалалық бағдаршамдарға қызмет көрсететін мамандандырылған ұйым — СМЭУ. Мен жол полициясы департаментіне қиылыстарға резервтік қуат көзін орнату туралы ондаған хат жолдадым. Әңгіме инвертор мен аккумулятор батареяларынан тұратын қосалқы жүйе туралы болып отыр.
Жүйе мынадай қағидамен жұмыс істейді: қала электр желісінен ток келіп тұрған кезде бағдаршам сол желіден қоректенеді. Егер орталық желіде ақау туындаса, бағдаршам инвертор арқылы аккумулятор батареяларынан қуат алады. Инвертор тұрақты токты айнымалы токқа түрлендіреді. Яғни, инвертор мен аккумулятор байланысы резервтік қорек көзі қызметін атқарады. Қуат көзін ауыстыру уақыты шамамен 20 миллисекунд. Қазіргі заманғы сұйық кристалды бағдаршамдар үшін мұндай қысқа үзілісті техникалық тұрғыдан бейтараптандыруға мүмкіндік беретін шешімдер жеткілікті.
Айтпақшы, ұялы байланыс базалық станциялары да осыған ұқсас схема бойынша жұмыс істейді. Олар автономды режимде үш тәулікке дейін қызмет көрсете алады. Дәл сол сияқты аккумуляторлық жүйемен жабдықталған бағдаршамдар да электр желісіндегі апаттарға қарамастан үздіксіз жұмыс істей алады.
Назар аударсақ, Алматыда көптеген жүргізуші қиылысқа төрт-бес метр жетпей тоқтайды. Мұның басты себебі — бағдаршамның дұрыс көрінбеуі. Көп жағдайда жарық сигналы көлік жүргізушісінің дәл төбесіне ілінгендіктен, алға жылжыған сәтте ол көру аймағынан шығып кетеді. Соның салдарынан жүргізуші бағдаршамды анық көру үшін стоп-сызыққа жетпей тоқтауға мәжбүр болады. Бұл — ұсақ көрінгенімен, жол қозғалысының тиімділігіне тікелей әсер ететін фактор.
Әлемдік тәжірибеде мұндай мәселенің қарапайым әрі нәтижелі шешімі бар. Мәселен, Гонконгта негізгі бағдаршамдармен қатар жүргізушінің көз деңгейінде орналасқан шағын қосымша шамдар орнатылған. Бұл тәсіл жарық сигналының ауысуын кез келген қашықтықтан анық көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар көлік дәл осы деңгейде тоқтаса, оның стоп-сызықтан аспағаны да белгілі болады. Яғни, шағын ғана инженерлік толықтыру қозғалыс тәртібін нақтылап, өткізу қабілетін арттыруға ықпал етеді.
Қиылыстағы төрт-бес метрдің өзі елеусіз қашықтық болып көрінуі мүмкін. Алайда бұл — кемінде бір қатар автокөліктің жасыл жарық кезінде өтіп үлгермеуі деген сөз. Тіпті қарбалас уақыттан тыс кезеңнің өзінде мұндай айырмашылық қозғалыс ырғағын баяулатып, көлік легінің жиналуына себеп болады. Ал жол желісінің өткізу мүмкіндігі секундтар мен метрлерге тәуелді екенін ескерсек, мәселенің ауқымы айқындала түседі.
Қарбалас уақытта немесе бағдаршамдар істен шыққан кезде қозғалысты полиция қызметкерлері реттейді. Іс жүзінде олар көбіне бір бағыттағы ағынға басымдық беріп, сол бағытты уақытша еркін өткізеді. Нәтижесінде көлденең көшелерде көлік жиналып, кейін бұл тығыздық қайта негізгі бағытқа ауысады. Осылайша кептеліс бір нүктеден екіншісіне таралып, мәселе тұйық сипат алады.
Жол қозғалысын басқару жекелеген шешімге немесе жедел нұсқауға ғана сүйенбеуі тиіс. Ол нақты алгоритмдерге, көлік ағынының есептік деректеріне және цифрлық талдау нәтижелеріне негізделуі қажет. Инженерлік дәлдік пен ғылыми тәсіл басымдық алғанда ғана қалалық қозғалысты жүйелі әрі тиімді реттеуге мүмкіндік туады.
Бұрын Алматыда жол қозғалысын автоматтандырылған басқару жүйесі жұмыс істеген. Ол Абылай хан мен Байтұрсынұлы көшелерінің қиылысындағы, Балуан Шолақ атындағы спорт сарайына қарама-қарсы орналасқан биік ғимаратта орналастырылған еді. Аталған жүйе оңтүстіктен солтүстікке бағытталған ірі біржақты көшелер үшін жасыл жарықтардың белгілі бір реттілікпен ауысуын қамтамасыз ететін алгоритмді қолданатын. Сол кезеңдегі көлік ағынының құрылымы басқа болатын, негізгі жүктеме нақты бағыттарға түсетін.
Қазіргі жағдайда қаланың көлік қозғалысы теңгерімді сипат алды. Әртүрлі бағыттардағы ағын көлемі шамалас деңгейге жетті. Сондықтан жасыл жарықтарды үйлестіру алгоритмі де өзгеруі тиіс. Ол бұрынғыдай статикалық қағидаға емес, нақты уақыттағы жол жүктемесіне сүйенуі қажет. Мұндай есептеулерді қуатты есептеу жүйелері, қажет болса, онлайн режімде жұмыс істейтін жоғары өнімді компьютерлер орындай алады. Осындай тәсіл енгізілсе, бір бағытта қызыл жарықтың минуттап жанып тұруы, әсіресе қолмен реттеу кезінде жиі кездесетін ұзақ кідірістер, болмас еді.
Қалалық қозғалысты тиімді ұйымдастырудың тағы бір бағыты — такси қызметіне арналған инфрақұрылымды реттеу. Жолаушыны отырғызу немесе түсіру қажеттілігі туындағанда, көлік ағынына кедергі келтірмеу үшін арнайы тұрақ орындарын белгілеуге болады. Мұндай орындар тек лицензияланған, арнайы белгілері бар таксилерге арналуы тиіс. Оларды бейнебақылау жүйелерімен жабдықтау бөтен көліктердің заңсыз тұрақтауын болдырмайды әрі тәртіпті сақтауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар заманауи технологияларды кеңінен қолдану мәселесі де өзекті. Бүгінгі техникалық деңгей ұшқышсыз ұшу аппараттарын жол қозғалысын басқару үдерісіне тартуға мүмкіндік береді. Мәселен, бағдаршам істен шыққан жағдайда жақын маңдағы патрульдік бөлімнен бірнеше дрон жедел ұшырылып, орталықтан берілетін сигналдар негізінде әр бағыттағы көлік легін кезекпен өткізе алады. Әр жолақтың үстінде жеке дрон жұмыс істеп, қозғалыс тәртібін бақылап, құқық бұзушылықтарды тіркеуге де қабілетті.
Жол-көлік оқиғасы орын алып, зақымданған көліктер қозғалысты бөгеген жағдайда да дрондардың тиімділігі айқын. Әдетте жүргізушілер патрульдік экипажды күткенше, кептеліс ұлғая береді. Ал ұшқышсыз аппарат оқиға орнына санаулы минутта жетіп, әртүрлі биіктіктен фото және бейнежазба түсіре алады. Осы деректер негізінде жол-көлік оқиғасының сызбасы жедел жасалып, қозғалысқа кедергі келтірген көліктерді жол шетіне жылдам шығару мүмкін болады. Нәтижесінде кептеліс айтарлықтай қысқарып, жол желісінің өткізу қабілеті сақталады.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, көлік тығыны пайда болған қиылысқа шығуға тыйым салынады. Алайда тәжірибеде бұл талап жиі еленбей жатады. Көптеген жүргізуші алдағы ағынның тоқтап тұрғанына қарамастан, үлгеріп өтемін деген оймен қиылысқа кіріп кетеді. Соның салдарынан қозғалыс толық бөгеліп, кептеліс одан әрі күрделене түседі.
Бір сәттік асығыстық тұтас жол торабындағы үйлесімділікті бұзады.
Мұндай жағдайдың алдын алу үшін тек жазалау шарасы емес, көрнекі әрі алдын ала ескерту тетіктері қажет. Мәселен, жол жабынына қызыл түспен жарықтандырылған «Шығуға болмайды» деген белгі орнатуға болар еді. Бұл жүргізушінің назарын бірден аударып, психологиялық тұрғыда тежеу қызметін атқарады. Сонымен қатар қиылыстарға әуеде қалықтап тұратын бақылау дрондарын енгізу ұсынылады. Олар нақты уақытта дыбыстық ескерту жасап, алда кептеліс бар екенін хабарлай алады. Бұған қоса, жол ережесін бұзу деректерін тіркеп, айыппұл рәсімдеуге мүмкіндік береді. Бақылаудың ашық әрі көзге көрінетін формасы жүргізушілердің жауапкершілігін арттырып, тәртіпті күшейтуі ықтимал.
Қазіргі таңда ақылы тұрақ аймақтарын Алматы Паркинг қызметі арнайы көліктер арқылы бақылайды. Алайда қаладағы тұрақ орындарының ауқымын ескерсек, бұл жеткіліксіз. Мұнда да дрондарды пайдалану тиімді болар еді. Әуеден түсірілген деректер арқылы тұрақ ережесінің сақталуын жедел анықтауға мүмкіндік туады.
Сондай-ақ екінші қатарға тоқтап, қозғалыс жолағын тарылтатын көліктерді тіркеу мәселесі өзекті. Мұндай құқықбұзушылықтар жолдың өткізу қабілетін төмендетіп, кептеліс қаупін арттырады. Автоматтандырылған бақылау жүйесі бұл бағытта да нақты нәтиже бере алады.
Қаланың жол айрықтарына қатысты да сын көп. Кейбір тораптарда кері бұрылу, бағыт өзгерту немесе бұрылыс жасау мүмкіндігі шектеулі. Мысал ретінде Райымбек пен Сүйінбай көшелерінің қиылысын айтуға болады. Бұл нүктеде кемінде екі жерасты жаяу жүргінші өткелі қажет. Қазіргі жағдайда жаяу жүргіншілер көлікке толы қиылыста 70–90 секунд бойы күтіп, жүздеген автокөліктің түтіні мен шығарындыларына тап болады. Егер жерасты өткелі салынса, олар қозғалысқа кедергі келтірмей, қауіпсіз әрі үздіксіз өте алар еді. Бұл шешім көлік ағынын да жеделдетіп, экологиялық жүктемені азайтуға сеп болар еді.
Осы ұсыныстардың барлығы бір мақсатқа бағытталған: жол қозғалысын реттеуде заманауи технология мен инженерлік ойды ұштастыру. Кептеліс мәселесін тек жолды кеңейту арқылы емес, цифрлық бақылау, инфрақұрылымды қайта жобалау және тәртіпті күшейту арқылы шешуге болады.
Жерасты өткелдеріне қатысты сын-пікірлер белгілі урбанистік тұжырымдамалардың ықпалымен күшейе түсті. Қалалық кеңістікті қайта ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстар аясында жерасты өткелдерін қысқарту немесе мүлде жою туралы бастамалар айтылып келеді. Бұл ұстанымды қолдайтындар қазір де бар. Жуырда Қоғамдық кеңес мүшелерінің бірі, мүмкіндігі шектеулі азамат, осы мәселе төңірегінде пікір білдірді. Оның және басқа да қозғалысы шектеулі тұрғындардың қиындықтарын түсінуге болады. Алайда жерасты және жерүсті өткелдерінде орнатылған көтергіш құрылғылардың істен шығуы немесе мүлде жұмыс істемеуі туралы мәселе неге жүйелі түрде көтерілмейді деген сұрақ туындайды. Іс жүзінде мұндай құрылғылардың үздіксіз қызмет етіп тұрғанын сирек көреміз.
Қаланың ірі қиылыстарында жерасты жаяу жүргінші өткелдері сақталуы тиіс, бірақ олар заманауи талаптарға сай жобалануы қажет. Мұндай инфрақұрылым жаяу жүргіншілердің қауіпсіз әрі еркін қозғалуына мүмкіндік беріп, сонымен қатар көлік ағынының үздіксіздігін қамтамасыз етуі керек. Ең бастысы, өткелдер барлық санаттағы азаматтарға қолжетімді болуы шарт. Арба итерген анаға да, мүмкіндігі шектеулі жанға да, жасы үлкен тұрғынға да кедергісіз орта қалыптасуы тиіс.
Әлемдік тәжірибе мұндай шешімдердің мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, Стокгольм қаласында жерасты өткелдерінің әрқайсысы эскалатормен, қозғалыстағы жолаушы жолымен және еңіс лифтімен жабдықталған. Яғни мәселе өткелдің бар-жоғына емес, оның қаншалықты сапалы әрі инклюзивті ұйымдастырылғанына тіреледі. Қалалық инфрақұрылымды жаңғырту кезінде басты өлшем — қолайлылық пен қауіпсіздік болуы тиіс.
Сонымен қатар Алматының жер бедері бірқатар қиылыстарда көлік ағындарын, екі дөңгелекті көліктерді және жаяу жүргіншілерді әртүрлі деңгейде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мұндай шешім жол қозғалысының қатысушыларын кеңістікте бөліп, олардың қиылысу ықтималдығын барынша азайтады, тиісінше жол-көлік оқиғаларының алдын алуға жағдай жасайды. Мысалы, Жібек жолы мен Назарбаев даңғылының қиылысындағы шешім осы тәсілдің нақты көрінісі бола алады. Жер асты өткелдері жаяу жүргіншілер қозғалысын негізгі көлік легінен бөліп, бағдаршам цикліне түсетін жүктемені азайтады. Нәтижесінде көлік өткізу қабілеті артып, кептеліс деңгейі төмендейді.
Қалалық бюджетті жиек тастарды жиі ауыстыруға немесе қымбат сәндік өсімдіктер алуға жұмсағаннан гөрі, жаяу жүргіншілерге арналған жер асты өткелдерін жаңғырту әлдеқайда тиімді болар еді. Өткелдерді көпдеңгейлі етіп жобалап, заманауи талапқа сай эскалаторлармен жабдықтау — әлемдік мегаполистерде кең тараған тәжірибе. Стокгольм, Гонконг және өзге де ірі қалаларда мұндай инфрақұрылым жаяу қозғалыстың қауіпсіздігі мен қолайлылығын қамтамасыз етіп отыр.
Сонымен бірге нөсерлік кәріз жүйесін жетілдіру де кезек күттірмейтін мәселе. Жаңбыр кезінде су толықтай ағып кетіп, жер асты кеңістігін баспайтын болуы тиіс. Ал жер асты өткелдерінің қолайсыздығы туралы дәлелсіз пікірлер мәселені шешуге емес, оны кейінге қалдыруға ғана қызмет етеді.
Қалалық инфрақұрылымды жетілдіру үшін нақты сынақтар қажет. Ұсыныс бар болса, оны есептеп, сынақ жоба ретінде белгілі бір учаскеде жүзеге асырып көру керек. Мәселен, резервтік қуат көзін бірнеше ірі қиылыста орнатып, оның тиімділігін тәжірибе жүзінде бағалауға болады. Қазіргі кезде көпқабатты тұрғын үйлер салынатын аумақтарда электр қуаты жиі өшеді. Осындай жағдайларда резервтік жүйенің қалай жұмыс істейтінін бақылау нақты қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Инженерлік шешімдер тек теориямен емес, тәжірибемен бекітілгенде ғана нәтижелі болмақ.
Қарапайым мысал келтірейік. Әуежай жақтан қалаға кіретін жолдағы Құлжа тасжолына бұрылатын қиылысты алайық. Бұрын бағдаршамда қосымша бұрылу сигналы болғанымен, солға бұрылуға тек бір жолақтан ғана рұқсат етілетін. Соның салдарынан бұл жерде үнемі көлік жиналып, қозғалыс баяулайтын. Кейін бұрылыс екі жолақтан жүзеге асырылатын болды. Нәтижесінде сол маңдағы кептеліс жойылды. Осындай, сырт көзге елеусіз көрінетін шешімдердің өзі жол қозғалысының тиімділігіне тікелей ықпал етеді. Мұндай мысалдар қала ішінде аз емес.
Көлік мәселесін экологиялық қырынан қарастырсақ, коммерциялық автокөліктерді электр қуатына көшіру қажеттігі айқын көрінеді. Қалалық қозғалыстағы зиянды шығарындылардың кемінде отыз пайызы, тіпті одан да көбі осы сектордың үлесіне тиесілі болуы ықтимал. Егер сауда орындарына тауар жеткізетін жүк көліктері электр жетегіне көшсе, қалалық ауаның ластану деңгейі едәуір төмендер еді. Бұл — теориялық болжам емес, нақты есептеуге негізделген мүмкіндік.
Осы ұстанымды такси қызметіне де қолдануға болады. Такси паркін кезең-кезеңімен электр көліктеріне ауыстыру атмосфераға таралатын зиянды газ көлемін айтарлықтай қысқартады. Ал жеткізу қызметіндегі курьерлер де электр көлігін пайдаланса, қаланың экологиялық ахуалы одан әрі жақсара түсері сөзсіз.
Тілші: Біз шынында да өзгерістер дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Көрші мемлекеттерде роботтар пошта тасымалдап, жол қозғалысын реттеп жүр.
АҚШ-тың Техас штатындағы бірқатар қалада тұрғындар жүргізушісіз жүре алатын автокөліктер сатып алып, оларды сағаттық жалға береді. Көлік иесі жұмыста жүргенде немесе түнде демалып жатқанда, оның көлігі такси қызметін атқарып, табыс әкеледі. Біз үшін бұл әзірге қиялға ұқсас болашақ.
Тахир Такабаев: Иә, жаңа мүмкіндіктерді сынап көру қажет. Қиылыстардағы жағдайды бірнеше шақырым аумақта жедел бағалауға мүмкіндік беретін дрондар сияқты технологияларды пайдалану керек. Ең бастысы — әрекет ету. Қалалық кептеліс мәселесін өздігінен шешіледі деп күтуге болмайды. Ашық деректер мен математикалық модельдер қате шешімдердің алдын алуға көмектеседі.
Бұл сұхбатта мен жол қозғалысын есептеу мен модельдеуге басымдық бердім. Оны шешім қабылдауға негіз болатын сенімді құрал ретінде қарастыруға болады. Негізге суперкомпьютерде жүргізілген есептеулер алынды. Ал алынған нәтижелерді жасанды интеллект арқылы талдап, өңдеу қажет. Назар аударып, пікір білдіруге мүмкіндік бергендеріңізге рақмет.
Бұл — миллиондаған алматылықтың бірі айтқан пікір ғана. Алайда мәселенің өзектілігі соншалық, ол тұтас жарияланымдар цикліне ұласты. Алда әртүрлі көзқарасты қамтитын кездесулер, репортаждар мен сұхбаттар жалғасады. Қарапайым қала тұрғындары, ғалымдар, ресми тұлғалар, жүргізушілер, жаяу жүргіншілер мен өнертапқыштар — бәрінің де ойы маңызды. Қалалық кептеліс мәселесін шешу жолын әр қырынан қарастыру қажет.
