Әлеуметтік желілерде, мессенджерлерде немесе жеке хабарламаларда ойланбай немесе абайсыз айтылған сөздер ауыр салдарға әкеп соғуы мүмкін. Мұндай әрекет сот процесіне дейін жетіп, заңды жауапкершілікті туындатуы ықтимал.
Сөз – ұшып кеткен құс сияқты, қайтып келмейді.
Заңдардың қатаң түрде бекітілуі интернеттегі ақпаратты қарапайым пікір ретінде қарауға мүмкіндік бермейді. Қазір онлайнда жарияланған ойлар тек жеке пікір емес, жауапкершілікті талап ететін ресми мәлімдеме болып саналады. 1990-шы жылдардағыдай сөздерді сүзгіден өткізу маңызды, өйткені кейбір пікірлер мен шақырулар даулы жағдайларға немесе сот ісіне әкеп соғуы мүмкін.
Естеріңізде болсын, бір рет интернетке шыққан ақпарат мәңгілікке сақталады, тіпті оны жойсаңыз да. Қазақстанда ақпаратты аноним түрде тарату заңмен тыйым салынған, сондықтан құқық қорғау органдары үшін бастапқы дереккөзді анықтау техникалық мәселе ғана. Бұл әлеуметтік желідегі пікір, үй чатындағы хабарлама, блогердің мәтіндік ойы немесе видео-контент болуы мүмкін. Жәбірленушінің шағымы немесе қылмыстық іс аясындағы тексеріс жеткілікті. Тіпті жалған аккаунт пайдаланылса да, IP-мекенжай арқылы нақты тұлғаны анықтау мүмкіндігі бар.
Сондықтан эмоцияға беріліп, ойланбастан пікір білдірмес бұрын оның салдарын мұқият бағалау қажет.
Қандай мәселелерге аса мұқият қарау керек? Telegram арнасы the HOLD сарапшыларының пікірінше, ең үлкен қауіп — өз пікірінде немесе жарияланымында адамдарды ұлттық, діни немесе әлеуметтік белгілері бойынша қорлағандарға төнеді. Заңсыз санатына кіреді сондай-ақ мазмұн мен пікірлер, онда психологиялық қысым көрсету, буллинг, қауіп-қатер білдіру және жалған ақпарат тарату кездеседі.
Сонымен қатар, қоғамдық тұлғалар, компаниялар мен ұйымдар туралы жалған мәлімдемелер, өсек-аяңдар және сенімсіз ақпарат, олардың беделі мен қоғамдағы пікірін теріс бағытта өзгертуі мүмкін. Мұндай материалдар қоғамға және жеке тұлғаларға зиян келтіруі ықтимал деп есептеледі.
Заң шеңберінен тыс қалған тағы бір бағыт — авторлық құқықты бұзатын материалдар. Мысалы, автордың немесе меншік иесінің рұқсатынсыз фотосуреттерді, музыкалық немесе бейнежазбаларды пайдалану және жариялау. Қазіргі кезде жасанды интеллект (AI) технологиялары дамып келе жатқандықтан, дипфейктерді жасау, пайдалану және маркалау белгілері жоқ бейнероликтерді тарату да заң бұзушылыққа жатады.
Мұндай заңсыз әрекеттер тек контенттің бұғатталуымен шектелмейді, сонымен қатар айыппұл салынуы (және ол көбінесе қомақты), кейде әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғады. Жалпы есепте біз Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Әкімшілік кодекстерінде ойланбай айтылған пікірлер мен комментарийлер үшін жазаны көздейтін 15-тен астам бап бар екенін анықтадық.
Ең айқын мысал ретінде жақында қоғам назарын аударған бірнеше іс келтіріледі.
Мысалы, Шығыс Қазақстан облысының соттарының ресми парақшасында К. азаматқа қатысты әкімшілік құқық бұзушылық ісі қаралып жатқаны хабарланған. Бұл іс Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 73-3-бабының 2-бөліміне сәйкес (яғни, жалған ақпарат тарату, басқа адамның абыройы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіру немесе оның беделін төмендету, оны қоғамдық түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдары мен телекоммуникациялық желілер арқылы жасау) қозғалған.
2025 жылдың 17 қазанында К. есімді азаматша WhatsApp мессенджеріндегі топта аудандық М ауруханасының бас дәрігеріне қатысты әдейі жалған ақпарат таратқаны сот шешімінде тіркелген, – деп хабарланады Шығыс Қазақстан облысының соттарының ресми парақшасында.
Әйел өзін кінәлі деп танымаса да, оның кінәсі дәлелденген.
К. кінәсі әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамамен, WhatsApp желісіндегі хабарламалардың көшірмелерімен, түсініктемелерімен және сарапшы қорытындысымен расталған. Сараптама хабарламаларда зардап шеккен адамның қадір-қасиеті мен кәсіби абыройын қорлайтын мәліметтердің бар екенін анықтаған. Сот К.-ны ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық кодексінің 73-3-бабының 2-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықты жасағаны үшін кінәлі деп таныған.
Зейнеткер екенін ескере отырып, сот айыппұл сомасын 30 пайызға азайтып, 495 432 теңге көлемінде әкімшілік айыппұл салды.
Алайда сот шешімімен барлық азаматтар келісіп отырған жоқ.
Бұл орайда ҚР Қылмыстық кодексінің 174-бабын атап өткен жөн: әлеуметтік, ұлттық, ру-тайпалық, нәсілдік, таптық немесе діни араздықты қоздыру.
Мысалы ретінде Қарағанды қаласындағы блогер Алика Мухамадиева ісін келтіруге болады. Ол әлеуметтік желі Threads-та қазақстандықтарға қатысты қорлайтын пікірлерін жариялағаны үшін соттың шешімімен үш жылға бас бостандығынан айырылған. Бұл жағдай әлеуметтік желілерде жауапкершілік пен ақпараттық мәдениет мәселесінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Сот Мұхамадиев Аликаны ҚР Қылмыстық кодекстің 174-бабы, 1-бөлімі бойынша кінәлі деп танып, жазаны орта қауіпсіздікті мекемеде 3 жыл 6 айға бас бостандығынан айыру түрінде тағайындап, үкімді екі жылға кейінге қалдыру туралы шешім шығарды. Бұл туралы Ekaraganda.kz өз Инстаграм парақшасында жариялады.
Аталмыш оқиға қоғамға әлеуметтік желілерде жауапкершілікпен әрекет ету қажеттігін тағы бір рет ескертеді.
Бірінші кезекте, пост жазарда, пікір қалдырғанда немесе репост жасағанда, заңдық салдарын ескеру маңызды. Эмоцияға беріліп жазу дұрыс емес; пікіріңізді білдірмес бұрын ой елегінен өткізіңіз.
Жариялайтын ақпаратты тексеру – міндетті шара. Тексерілмеген дерек қате түсінік тудырып, заңдық жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.
Ешкімді этникалық, әлеуметтік немесе жеке сипаттағы ерекшеліктеріне байланысты кемсітуге немесе қорлауға болмайды. Мұндай әрекеттерге ешқандай себеп жоқ және олар құқықтық тұрғыдан да, моральдық тұрғыдан да қабылданбайды.
Видео немесе фотоларды бөліспес бұрын оның шындыққа қаншалықты сәйкес екенін тексеріңіз. Бұл әсіресе жалған ақпарат пен манипуляциядан сақтану үшін маңызды.
Егер контент жасанды интеллект көмегімен жасалса, бұл туралы міндетті түрде көрсету қажет.
Басқа адамдардың жеке деректерін жарияламау қажет. Жеке ақпаратқа қатысты сақтық шаралары заң алдында қорғаныс болып табылады және жауапкершілікті төмендетудің негізгі тетігі саналады.
Сонымен қатар, әлеуметтік желілерде арнаулы сөздер мен дөрекі тіл қолданудан аулақ болу қажет, себебі бұған да әкімшілік немесе қаржылық жауапкершілік қарастырылған.
Ең бастысы – басқа адамдардың жеке шекараларын сыйлау және өзара құрмет қағидаларын сақтау. Әрбір әрекет пен пікірдің қоғамға және жеке тұлғаларға әсері бар екенін ұмытпау маңызды.
