Зерттеушілер әлеуметтік желіні пайдаланушылар белгілі бір тақырыпқа қатысты небәрі бірнеше жарияланымды көргеннен кейін-ақ берік пікір қалыптастыруы мүмкін екенін ескертеді. Соңғы жылдары шынайы сарапшыларға деген қоғамдық сенімнің әлсіреуіне байланысты қалыптасқан ақпараттық кеңістікті өзін сарапшы ретінде таныстыратын адамдар мен ықпал етушілер белсенді түрде толтырып келеді.
Зерттеу нәтижесіне сәйкес, әлеуметтік желідегі бірнеше жарияланымның өзі адамдардың мүлде бейхабар тақырыптар жөнінде тұрақты көзқарас қалыптастыруына әсер етеді. Ең маңыздысы, мұндай пікірдің қалыптасуына ақпараттың шынайылығы шешуші ықпал ете бермейді.
Ирландиядағы Trinity Business School мен Франциядағы NEOMA Business School ғалымдары мамыр айында жариялаған зерттеуде (ағылшын тіліндегі дереккөз) тәжірибеге қатысушылар әлеуметтік желідегі қатарынан ұсынылған үш-бес жарияланымды көргеннен кейін бастапқы пікір қалыптастырғаны анықталған. Бұл көзқарас өте қысқа уақыт ішінде орнығып, кейін ұсынылған ақпарат олардың ұстанымына айтарлықтай әсер етпеген.
Ғалымдар тәжірибені АҚШ тұрғындарының қатысуымен жүргізген. Қатысушыларға бұған дейін кездестірмеген жаңалық тақырыптарына арналған, Instagram платформасындағы жарияланымдарға ұқсастырылып әзірленген материалдар көрсетілген.
Trinity Business School профессоры Ашиш Кумар Джха Euronews The Cube фактчекинг тобына берген сұхбатында адамдардың ең жоғары сенімі танымал әрі кәсіби маман ретінде қабылданатын тұлғаларға бағытталатынын айтты. Оның сөзінше, көпшілік миллиондаған оқырманы бар әрі дәрігер немесе мемлекеттік кеңесші сияқты кәсіби мәртебесі бар адамдардың пікірін анағұрлым сенімді деп қабылдайды. Зерттеу деректеріне сәйкес, сенім деңгейі бойынша келесі орында танымал тұлғалар тұр. Ал одан кейін өмірбаянында «дәрігер», «профессор» секілді кәсіби атақтарды көрсеткен пайдаланушыларға сенім білдіріледі.
Ашиш Кумар Джханың айтуынша, мәселенің күрделілігі әлеуметтік желіде кез келген адамның өзін профессор немесе дәрігер ретінде таныстыра алуында. Оның пікірінше, COVID-19 пандемиясының алғашқы кезеңінде, яғни 2020 жылдың қаңтар-ақпан айларында вакцинация туралы нақты мәлімет көпшілікке әлі белгісіз болды.
Ғалымның айтуынша, арада көп уақыт өтпей-ақ, 2020 жылдың наурыз айында өзін осы сала маманы ретінде көрсеткен миллиондаған адам пайда болып, вакцинацияны қолдайтын немесе оған қарсы көзқарастарын белсенді түрде насихаттай бастады. Ол мұндай құбылыстың қалай қалыптасатынына назар аударып, адамдардың өте қысқа мерзім ішінде өзін белгілі бір саланың сарапшысы ретінде қабылдай бастайтынын атап өтті.
Зерттеу барысында адамдардың бастапқы пайымы ақпараттың нақты деректерге қаншалықты сәйкес келетініне емес, ақпаратты қабылдау барысында қолданылатын танымдық жеңілдетілген тәсілдерге көбірек сүйенетіні анықталды. Атап айтқанда, пайдаланушылар ақпараттың таныс болып көрінуіне немесе хабарламаның ішкі қисындылығына көбірек мән береді. Әлеуметтік желідегі үздіксіз ақпарат ағынында дәл осы факторлар шешім қабылдауға ықпал етеді.
Бастапқы пікір қалыптасқаннан кейін оның ұзақ уақыт сақталатыны да зерттеу барысында байқалды. Бірнеше күн өткен соң да қатысушылардың басым бөлігі алғашқы ұстанымынан айнымаған. Сонымен қатар адамдар өздерінің бастапқы көзқарасын растайтын ақпаратқа жиірек назар аударып, онымен белсендірек әрекеттесетіні белгілі болды. Керісінше, өз ұстанымына қайшы келетін материалдарға сенімі төмен болып, ондай жарияланымдарды сирек бөліседі әрі талқылауға да құлықсыз болады.
Ашиш Кумар Джханың пікірінше, адамдардың өзін белгілі бір тақырыптың маманы ретінде сезіне бастауына қажетті шек өте төмен. Оның айтуынша, мұндай үрдіс кейіннен шындыққа сәйкес келмейтін немесе әдейі бұрмаланған ақпараттың таралуына жол ашады, өйткені адамдар өздері сенген мәліметті өзгелерге де таратады.
Ғалымның айтуынша, адам өзін белгілі бір саланың сарапшысы ретінде қабылдай бастағаннан кейін оның сеніміне күмән келтіретін немесе деректер арқылы тексерілген ақпаратты жеке басына жасалған шабуыл ретінде қабылдау ықтималдығы артады. Соның салдарынан бұрынғы ұстанымы әлсіреудің орнына одан әрі беки түседі.
Дәстүрлі ақпарат құралдарын тұтыну деңгейі төмендеген сайын бұл кеңістікті әлеуметтік желілердегі мазмұн барған сайын белсендірек алмастырып келеді. Reuters ұйымы жариялаған Digital News Report 2026 баяндамасында (ағылшын тіліндегі дереккөз) алғаш рет әлеуметтік желілер мен бейнеплатформалар әлем бойынша онлайн жаңалықтарға қол жеткізудің ең кең таралған арнасына айналғаны айтылған. Бұған дейін мұндай үрдіс жекелеген мемлекеттерде ғана байқалса, енді ол жаһандық деңгейде көрініс тапқан.
Дереккөз: Euronews
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
