Қаңтар айында Ресейде және әлемнің кейбір елдерінде 2016 жылы түсірілген суреттер мен видеоларға негізделген алаяқтықтың жаңа толқыны байқалды. Алаяқтар әлеуметтік желілерде бұл ескі материалдарды өзгертіп, шынайы көрінетін жалған бейнелер ретінде таратуда. Мұны жасау үшін олар арнайы бағдарламалар арқылы интернеттегі ашық деректерді жинайды.
Сарапшылардың айтуынша, мұндай ескі материалдарда жалған екенін көрсететін цифрлық белгілер жоқ. Сол себепті оларды тергеу қиын әрі алаяқтар үшін тиімді болып тұр. Нәтижесінде бейнелердің мазмұны шынайы көрінетіндей жасалып, адамдарды алдауға мүмкіндік туады. Мамандар бұл жағдайдың жақын арада күрт өршуі мүмкін екенін ескертеді, өйткені он жыл бұрын жасанды интеллект технологиялары кең қолданыста болмаған. Сол себепті ескі суреттер мен видеолар алаяқтыққа таптырмас материал болып саналады.
Мессенджер қолданушыларын қалай алдайды
Киберқауіпсіздік саласының мамандары «Известия» басылымына берген мәліметінде 2016 жылғы суреттер мен видеолар әлеуметтік желілерде жариялануы жаңа түрдегі жалған бейнелердің пайда болуына жол ашты дейді. Алаяқтар бұрынғы материалдарды пайдаланып, адамдарды ыңғайсыз жағдайға қалдыратын немесе абыройын түсіретін жалған роликтер жасайды. Бұрын мұндай материалдарды табу үшін арнайы іздеу керек болса, қазір қолданушылар өздері оларды ашық түрде жариялап, алаяқтар үшін жағдай жасайды.
VisionLabs зерттеу жобаларының жетекшісі Александр Паркиннің айтуынша, интернет алаяқтары әлеуметтік желідегі суреттерді автоматтандырылған бағдарламалар арқылы оңай жинап, жалған бейнелер жасау үшін пайдалана алады.
«Интернет-Розыск» компаниясының негізін қалаушы Игорь Бедеровтің сөзінше, жалған бейнелер (deepfake) мәселесі қазір жаппай сипатқа ие болды. Ресейліктердің әр оныншысы мұндай алаяқтыққа тап болған. Ал 2025 жылдың алғашқы жеті айында киберқылмыстардан келтірілген жалпы шығын 119 миллиард рубльге жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 16 пайызға өскен.
Бедеров мұрағаттағы ескі суреттерге қолжетімділік осындай шабуылдардың күрт көбеюіне әкелуі мүмкін екенін айтты. Оның болжамынша, алдағы бірнеше айда deepfake қолданылатын қылмыстар саны 5–10 есеге дейін артып, тікелей қаржылық залал әкелетін жағдайлар да көбейеді.
Киберқауіпсіздік саласының маманы Саркис Шмавонян да бұл болжамды растады. Ол нақты статистика жоқ екенін атап өтті, өйткені көп жағдайлар құқық қорғау органдарына хабарланбайды. Маманның айтуынша, жалған бейнелер жасау құралдары қолжетімді болып, олар үшін материал да көп болғандықтан, мұндай қылмыстардың күрт өсуі мүмкін.
«Известия» басылымы өңірлік интернет-технологиялар орталығына (РОЦИТ) түскен шағымдарды қарастырды. 2026 жылдың қаңтарында адамдар Telegram мен басқа да арналарда таралған жалған бейнелер туралы хабарлады. Нижний Новгород қаласының тұрғыны Анна өзінің қатысуымен жасалған интимдік бейне алғанын және оны тарату туралы қауіп-қатер естігенін айтты. Қыздың сөзінше, бейнелерде ол өз жасынан әлдеқайда жас көрінген.
— Мен тек хабарламаны шектеу арқылы жіберушіні оқшауладым, контентке шағым бердім және белгісіз адамдармен байланыстарды шектедім. Сол сәттен кейін жаңа бопсалау әрекеттері болмады, — деді Анна.
Заңгер Игорь Долгополовтың айтуынша, алаяқтардың әрекеттері Қылмыстық кодекстің баптарына сәйкес келеді. Бірінші кезекте бұл 159-бапқа («Алаяқтық») жатады, сондай-ақ жағдайға байланысты жеке өмірге қол сұғылмауын бұзу фактілері қарастырылуы мүмкін.
— Заңда «ескі» және «жаңа» жалған бейнелерді бөлек санатқа жатқызу көрсетілмеген, — деп нақтылады ол.
Қайдан табады?
Қазіргі уақытта бұл алаяқтық түрі деректер жинау сатысында тұр. Сондықтан көп жағдайда оны бөлек категорияға бөлмей, жасанды интеллектті пайдалану арқылы жасалған қылмыстар статистикасына қосады. Қазір мыңдаған шабуылдар жүзеге асуы мүмкін, бірақ нақты ауқымын алдағы айларда ғана көруге болады, себебі архивтер жаппай қолданылғанда жеке тұлғаларға бағытталған бопса мен алдау көбейеді, — деді «Газинформсервис» компаниясының интернет-аналитигі Марина Пробетс.
— Қазіргі әлеуметтік желілерде белсенді таралып жатқан «2016 жыл фотосуреттері» алаяқтарға ескі және жаңа суреттерді біріктіруге мүмкіндік береді. Бұл бет ерекшеліктерін нақтылап, жалған бейнелердің сапасын арттыруға жағдай жасайды. Қауіп тек суреттерден емес, жасанды интеллекттің тез дамуы арқасында сенімді жалған бейнелерді жасау оңайлап кеткенімен байланысты, — дейді Softline компаниясының цифрлық қауіп-қатерлерді талдау және бағалау бөлімінің жетекшісі Максим Грязев.
MWS AI сарапшыларының болжамынша, алдағы жылдары жалған бейнелер саны жылына бес есе өседі. Ресейде нақты бейнелерге адамның бет фотосын қосып жасалған интимдік бейнелерді жасау жағдайлары тіркелген.
«Полилог» агенттігінің IT-бөлімінің жетекшісі Людмила Богатыреваның айтуынша, осындай эффект жасауға арналған сервистер қазір кең қолжетімді, тіпті әлеуметтік желілерде де бар.
— Қазіргі заманда видеоконтентке деген сенім төмендеуде. Сарапшылардың айтуынша, бұл жағдай бейнелерді шынайы емес мазмұнмен манипуляциялау мүмкіндігінің артуымен байланысты. Мұндай технологиялық даму ақпаратты қабылдауда қателіктер мен алаяқтыққа ұшырау қаупін күшейтеді, сондықтан аудиторияның сыни қабылдауы маңызды рөл атқарады.
Ескі фотосуреттер мен бейнелер қазіргі кезде алаяқтар үшін ерекше қолайлы құралға айналды. Олар арқылы адамның бұрынғы өмірін ойдан шығарылған контентке айналдыруға болады: жалған жеке оқиғалардан бастап, адамның көзқарасына қатысты кемітетін мәлімдемелерге дейін. Бұл қауіп «СерчИнформ» компаниясының қауіпсіздік бөлімі басшысы Алексей Дроздтің айтуынша, қазіргі киберқылмыстың жаңа бағыттарының бірі болып отыр.
Дегенмен, сарапшылардың барлығы мұны басты қауіп деп санамайды. «Касперский зертханасы» деректерді талдау бөлімінің жетекшісі Дмитрий Аникиннің пікірінше, мұндай ескі бейнелерді нейрондық желілерді оқыту үшін пайдалану қаупі бар болса да, ол шешуші дәрежеде маңызды емес.
— Қазіргі алгоритмдер суреттерден адамның жасын өте дәл анықтай алады, және бұл үшін ескі фотолардың көп мөлшерде жариялануы міндетті емес, — дейді маман.
Сарапшылардың пікірінше, пайдаланушылар үшін сандық қауіпсіздік ережелерін сақтап, жариялайтын контентке мұқият қарау өте маңызды. Бір рет желіде жарияланған ақпарат қайта қолданылуы мүмкін және ол әрдайым күтілген контекстте пайдаланылмайды. Сондықтан жеке мәліметтерді қорғау және сандық кеңістікте сақтық таныту — қазіргі заманғы цифрлық мәдениеттің негізгі қағидаларының бірі.
