Әлеуметтік желіде жарияланған жазбада ChatGPT-ті қысқа уақыт пайдаланудың шығармашылық ойлауға әсері туралы зерттеу нәтижелері талқыланады. Зертханалық тәжірибеге қатысқан 60 студент жеті күн бойы шығармашылық тапсырмаларды орындаған. Екінші күннен алтыншы күнге дейін олардың жартысы ChatGPT-пен бірлесіп жұмыс істеген. Зерттеушілер оларды адам мен жасанды интеллекттің мүмкіндіктерін ұштастырған зияткерлік кентаврлар деп атаған.
Жасанды интеллект көмегіне жүгінген студенттердің идеялары мен шешімдерінің шығармашылық деңгейі айтарлықтай артқан. Алайда олардың идеялары бір-біріне көбірек ұқсай бастаған, яғни ойлау нәтижелерінің алуан түрлілігі азайған. Жетінші күні студенттер ChatGPT-ті пайдалану мүмкіндігінен айырылып, тапсырмаларды өз беттерінше орындаған. Сол кезде олардың шығармашылық көрсеткіші тәжірибенің алғашқы күніндегі деңгейге қайта түскен. Бір айдан кейін жүргізілген бақылау да бұл көрсеткіштің қалпына келмегенін көрсеткен. Басқаша айтқанда, жасанды интеллект көмегімен қол жеткізілген шығармашылық серпін оны пайдалануды тоқтатқан соң сақталмаған.
Алайда тәжірибе нәтижелері мұнымен шектелмеген. ChatGPT-пен жұмыс істеген студенттердің идеяларындағы алуан түрлілік те бір айдан кейін қалпына келмеген. Демек, шығармашылық көрсеткіштің уақытша өсуімен қатар, идеялардың ұқсастығы ұзақ уақыт сақталған.
Зерттеу авторлары бұл құбылысты шығармашылық тыртық деп атаған. Олардың түсіндіруінше, жасанды интеллект моделіне қолжетімділік тоқтаған кезде шығармашылықтың артуы да жоғалады, ал идеялардың бір-біріне ұқсастығы сақталып қалады.
8214 адам қатысқан 28 зерттеудің нәтижелерін біріктірген метаталдау да осыған ұқсас қорытындыға келген. Генеративті жасанды интеллектпен бірге жұмыс істеген адамдар шығармашылық тапсырмаларды жақсырақ орындаған. Бұл әсердің көрсеткіші g = 0,27 болған. Алайда олардың идеяларының алуан түрлілігі едәуір төмендеген, бұл көрсеткіш g = −0,86 деңгейінде тіркелген. Яғни жасанды интеллект адамның шығармашылық тапсырмаларды орындауына көмектескенімен, ойға келетін идеялардың сан алуандығын шектеуі мүмкін.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Шығармашылық мамандықтармен байланысты генетикалық нұсқалар, яғни қиялы ұшқыр әрі шығармашылық қабілеті жоғары адамдарға тән белгілер ұрпақ санының аздығымен статистикалық байланыс көрсеткен. Автор мұндай адамдарды 2019 жылы имаджинавттар деп атаған. Егер бұл байланыс сақталса, олардың халық арасындағы үлесі азаюы мүмкін. Оның пікірінше, жасанды интеллект бұл мәселенің шешімі бола алмайды, өйткені ол адамның шығармашылық қабілетін толық алмастыра алмайды.
Көрнекі шығармашылыққа арналған тәжірибе нәтижесі бойынша суретшілердің жұмысы ең жоғары бағаланған. Одан кейін өнер саласына қатысы жоқ адамдардың жұмысы тұрған. Адам мен жасанды интеллект бірлесіп жасаған жұмыстардың нәтижесі бұлардан төмен болса, жасанды интеллекттің өздігінен жасаған жұмыстары ең төмен көрсеткішке ие болған. Нәтижелердің реттілігі мынадай: суретшілер, өнер саласында жұмыс істемейтін адамдар, адам мен жасанды интеллекттің бірлескен жұмысы және жасанды интеллекттің жеке жұмысы.
Бұл мәселенің маңызы алғаш көрінгеннен де терең болуы мүмкін. Бостондық эволюциялық нейробиолог, Ромул мен Рем гипотезасының авторы Андрей Вышедский биыл жариялаған «70 мың жыл бұрын шағын бір тайпа әлемді қалай жаулап алды?» атты мақаласында қазіргі адамдардың басым бөлігінің арғы ата-бабаларының кең таралуын синтаксистік тілдің пайда болуымен байланыстырады. Оның 2019 жылы ұсынған гипотезасына сәйкес, бұл өзгеріс префронталдық синтезбен, яғни қиялдың ерекше құрамдас бөлігімен қатар жүрген.
Ромул мен Рем гипотезасымен бір жылы, 2019 жылы ұсынылған имаджинавттар гипотезасын жеті жыл бойы тексеру авторды мынадай тұжырымға әкелген.
Қиял адамы (Homo imaginationis) қалыптасқан жағдайда да, ол – адам мен модельдер тоғысқан ұжымдық феноменге айналады. Алайда оның қиял көкжиегінің кеңеюі үшін адам баласы дербес ойлау мен өз бетінше елестету қабілетінің сан алуандығын құрбан етуге мәжбүр болады.
Автор – Сергей Карелов, Facebook желісіндегі жазбасынан.
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
