Алаяқтар электрондық цифрлық қолтаңбаның қолданылу мерзімін ұзарту қажет деген сылтауды пайдалана бастаған. Олар өздерін Халыққа қызмет көрсету орталығының немесе eGov қызметкерлері ретінде таныстырып, электрондық цифрлық қолтаңба туралы сөйлескеннен кейін азаматтың атына несие рәсімделіп қойғанын айтып, ақшаны қауіпсіз шотқа аударуға көндіреді.
Ішкі істер министрлігі Халыққа қызмет көрсету орталығы мен eGov қызметкерлерінің банк құпиясына жататын мәліметтерге қол жеткізе алмайтынын және азаматтың атына рәсімделген несиелер туралы ақпаратты көрмейтінін еске салды. Мемлекеттік органдар мен банктер де қаражатты сақтау үшін арнайы шотқа аударуды талап етпейді. Банктік қызмет көрсету тәжірибесінде қоңырау шалған адамның нұсқауымен азамат ақша аударуы тиіс «қауіпсіз шот» деген ұғым жоқ.
Бұл алаяқтық тәсілдің пайда болуы кездейсоқ емес. 14 тамызда Ұлттық куәландыру орталығы да электрондық цифрлық қолтаңба сертификатының қолданылу мерзімі аяқталғанын айтып, жалған қызметкерлердің қоңырау шалатыны туралы арнайы ескерткен. Олар сертификаттың мерзімін телефон арқылы ұзартуды ұсынып, SMS арқылы келген кодты айтуды немесе жіберілген сілтемеге өтуді сұрайды. Ұлттық куәландыру орталығы мұндай ұсыныстармен азаматтарға өзі қоңырау шалмайды. Сертификаттың қолданылу мерзімі аяқталатыны туралы хабарлама пайдаланушыларға автоматты түрде SMS және электрондық пошта арқылы 30 күн, 10 күн және 24 сағат бұрын жіберіледі.
Электрондық цифрлық қолтаңбаны ұзарту немесе қайта шығару кезінде оның кілтін не құпиясөзін бөгде адамға берудің қажеті жоқ. 2025 жылғы маусымнан бастап электрондық цифрлық қолтаңба кілтін тек оның иесі өзі ала алады. Оны беру және қайта шығару негізінен pki.gov.kz немесе eGov.kz платформалары арқылы биометриялық сәйкестендіру көмегімен жүзеге асырылады. Биометриялық сәйкестендіру сәтсіз болған жағдайда азамат Халыққа қызмет көрсету орталығының өзіне-өзі қызмет көрсету секторына жүгіне алады. Электрондық цифрлық қолтаңба кілтін, оған арналған құпиясөзді және SMS арқылы келген кодтарды үшінші тұлғаларға беруге болмайды.
Электрондық цифрлық қолтаңбаға қол жеткізудің қаупі тек ақшаның ұрлануымен шектелмейді. «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы бұған дейін бөгде адамның электрондық цифрлық қолтаңба кілті мен құпиясөзін иеленуі eGov жүйесіндегі жеке мәліметтерге қол жеткізуге, құжат иесінің атынан заңдық мәні бар әрекеттер жасауға және оның деректерін басқа да алаяқтық схемаларда пайдалануға мүмкіндік беретінін ескерткен.
Азаматтың атына күтпеген жерден несие рәсімделіп қойғаны туралы ақпарат телефон арқылы жасалатын алаяқтықтың негізгі тәсілдерінің бірі болып қала береді. Әдетте алғашқы қоңыраудан кейін жәбірленушімен алаяқтық схеманың басқа қатысушысы байланысып, өзін банк, полиция немесе өзге де мемлекеттік органның қызметкері ретінде таныстырады. Азаматты жинаған қаражатын шұғыл шешіп алуға, өз атына несие рәсімдеуге немесе қылмыскерлердің әрекетін тоқтату үшін ақшаны басқа шотқа аударуға көндіреді. Ішкі істер министрлігі банк және мемлекеттік орган қызметкерлері телефон арқылы мұндай нұсқаулар бермейтінін атап өтті.
Қорғаныс шаралары күшейтілгеніне қарамастан, алаяқтық жолмен несие рәсімдеу фактілері әлі де кездеседі. 2026 жылдың басынан бері жалпы сомасы 2,1 миллиард теңгені құрайтын осындай шамамен 1,3 мың несие анықталған. Ал 2025 жылы банктер мен микроқаржы ұйымдары жалпы сомасы 1,9 миллиард теңге болатын 1,6 мың алаяқтық несиені есептен шығарған. Мұндай жағдайларға қарсы міндетті биометриялық сәйкестендіру, ірі көлемдегі онлайн несие берер алдындағы күту мерзімі, клиентті қосымша растау және кей жағдайларда алғашқы несиені рәсімдеу кезінде азаматтың жеке қатысуын талап ету сияқты шаралар енгізілді.
Қосымша қорғаныс құралы ретінде eGov арқылы «Стоп-кредит» қызметін пайдалануға болады. Ол азаматқа өз атына банк несиелері мен микроқаржылық қарыздардың рәсімделуіне ерікті түрде тыйым салуға мүмкіндік береді. 2026 жылғы наурыздың ортасына қарай бұл қызметті 5,1 миллион адам пайдаланған. Егер қаржы ұйымы қолданыстағы тыйымға қарамастан несие рәсімдесе, мұндай берешек есептен шығарылуға тиіс.
Полиция мұндай қоңыраулар түскен жағдайда әңгімені бірден тоқтатып, банкпен немесе 1414 қызметімен тек ресми нөмірлер арқылы өз бетінше байланысуды ұсынады. SMS кодтарын, құпиясөздерді және электрондық цифрлық қолтаңбаға қатысты мәліметтерді бөгде адамға бермеу, сондай-ақ бейтаныс адамдардың өтініші бойынша қандай да бір бағдарлама орнатпау қажет. Алаяқтық әрекетке тап болған жағдайда 102 нөміріне хабарлауға болады.
