Өткен тамызда ағылшын тіліндегі Nature Human Behavior журналы әр елден жиналған он ғалымның «Жасанды интеллектінің ірі тілдік модельдері дәуіріндегі тілдік әртүрліліктің тарылуы» атты мақаласын жариялады. Ғылыми сипаттағы бұл зерттеуде нейрондық желілердің тіл мен сөйлеу үдерісіндегі өзгерістерді қалай жеделдетіп отырғаны көрсетілген.
Зерттеу авторлары интернеттегі 880 мыңнан астам хабарламаны талдап, жасанды интеллект генерациялаған мәтіндердің сайттарда, әлеуметтік желілерде, жаңа кітаптарда және өзге де электрондық ақпарат көздерінде жаппай таралып жатқанын атап өтеді. Нейрондық желілер қалыптасқан жазба тілдің құрылымына да әсер ете бастады және бұл өзгерістердің барлығы бірдей оң сипатта емес. Мақалада келтірілген мысалдардың бірі осы үрдістің ауқымын аңғартады. Батыстағы ірі баспалардың бірі көркем романның мәтінін машина генерациялаған болуы мүмкін деген күдікпен авторға бірнеше миллион долларға жасалатын келісімшарттан бас тартқан.
Жасанды интеллектіні жаппай пайдалану интернеттегі тілдік қолданыстың біртектене түсуіне әсер етіп отыр. Нейрондық желілер тұрақты тілдік құрылымдар мен белгілі бір сөз үлгілерін жиі қайталайды. Ал қолданыстағы электрондық бағдарламалар «машиналық генерация» деп аталатын мәтіндерді әрдайым дәл әрі қатесіз тани бермейді. Мұның өзі адам қолтаңбасынан айырылған мәтіннің сипатын анықтауды күрделендіре түседі.
«Жетілдірілген» алгоритмдер кең тарағанға дейін мәтінді адамның жазғанын немесе жасанды интеллект арқылы жасалғанын салыстырмалы түрде сенімді анықтауға болатын. Қазір мамандар тілдік модельдердің жұмысын аңғартатын өзіндік белгілерді іздеуге мәжбүр. Мәселен, машиналық стильдің негізгі ерекшеліктерінің бірі ретінде «мұқият», «атап өту», «күрделі» секілді сөздердің орынсыз жиі қайталануы аталады. Кейде олардың бір сөйлемнің өзінде бірнеше рет қолданылуы мүмкін. Бұл нейрондық желілердің тілдік мүмкіндіктеріндегі шектеулерді ғана емес, оларды әзірлейтін әрі үйрететін инженерлер мен бағдарламашылардың, тіпті өзін ғалым санайтын кейбір мамандардың тілдік мәдениетіне қатысты мәселені де көрсетеді.
Мұндай мәтіндерде орынсыз қайталау мен мағыналық жағынан артық сөз қолдану жиі кездеседі. Бұрын мұндай қателерді мектепте жазба жұмыстарын тексерген мұғалімдер де қатаң бағалайтын. Алайда қазір нейрондық желілердің ықпалы интернеттегі еркін сөйлеу үлгісіне де әсер етіп отыр. Жасанды интеллект жағымды әйел, ер адам немесе бала дауысымен сөйлегенімен, сөздердің екпінін қате қоюы сияқты өрескел тілдік қателерге жол береді. Бұл өз кезегінде мәтінді адам тарапынан редакциялауға шығынданғысы келмейтін контент жасаушылардың аудиторияға деген жауапкершілігі мәселесін көтереді.
Мұндай мысалдар 2022 жылдан бері тек аспаздық кеңестерден ғана емес, тарихи, саяси-экономикалық және тіпті ғылыми мақалалардан да жаппай кездесе бастады. Тілдік қалыптардың орынсыз қайталануы, сөйлем құрылымының бірсарынды болуы және сөз екпінінің қате қойылуы мәтіннің алгоритм арқылы жасалғанын ғана емес, оны пайдаланушының тілдік сауаты қаншалықты екенін де аңғартады.
Нейрондық желілер «үштік қағидасын» да жиі қолданады. Бұл тәсілде белгілі бір ой немесе оқиға үш элемент арқылы құрылады. Оның түп-төркіні үштік құрылымның адам санасында жақсы қабылдануымен байланыстырылады. Алайда мұндай тәсіл кейде мәтінді қажетсіз созып, ойды қайталауға және мазмұнды артық сөзбен көмкеруге әкеледі. Жасанды интеллект іздерін анықтауда мәтіннің көлемі мен құрылымы да маңызды белгі саналады. Нейрондық желілер ақпарат іздеуге және ойды тұжырымдауға кететін уақытты қысқартуға мүмкіндік бергенімен, нәтижесінде әдеби тілге аздап болса да бейімі бар адам бір сөйлеммен жеткізетін ойды алгоритм бірнеше абзацқа созып жіберуі мүмкін.
Жалпы, интернеттегі жүздеген мың хабарламаны талдау жағымсыз үрдістің қалыптасып келе жатқанын көрсетті. Нейрондық желілердің таралуы интернеттегі қарым-қатынастың өзіндік адамдық сипатын әлсіретіп жатыр. Егер бұл үрдіс жалғаса берсе, адамдар жазбаша және ауызша қарым-қатынастағы өзіндік ерекшелігін біртіндеп жоғалтуы мүмкін. Мұндай өзгерістер 30 жасқа дейінгі пайдаланушылар арасында қазірдің өзінде байқала бастаған.
Тағы бір салыстыру да көңіл көншітпейді. Жасанды интеллект әзірлеушілері оның кеңінен енгізілуі адамның кәсіби өнімділігін міндетті түрде арттыратынын айтып келеді. Алайда нақты тәжірибе бұл тұжырымның біржақты емес екенін көрсетеді.
Канададағы Квебек қаласында орналасқан Obvia халықаралық обсерваториясы 11 салалық кәсіподақпен бірлесіп, шамамен 4,6 мың жалдамалы қызметкер арасында жұмыс барысында жасанды интеллектіні қолдану тәжірибесіне қатысты сауалнама жүргізген. Нейрондық желілерді тұрақты пайдаланатындардың тек 44 пайызы жеке еңбек тиімділігінің артқанын атап өткен. Ғылыми дәрежесі бар респонденттердің 55 пайызы өнімділіктің өскенін айтса, мектеп түлектері арасында бұл көрсеткіш небәрі 22 пайыз болған.
Сауалнамаға қатысқандардың төрттен бірінен астамы жасанды интеллектіні қолдану салдарынан өз өнімділігінің төмендегенін мойындаған. Оның басты себебі алгоритмдер әзірлеген материалдардың сапасының төмендігі болған. Сондықтан ақпараттың дұрыстығын тексеруге және нейрондық желілер жіберген қателерді түзетуге қосымша уақыт жұмсауға тура келеді.
Сауалнамаға қатысушылардың төрттен үші жасанды интеллектіні тек қосалқы міндеттерді орындау үшін пайдаланады. Жаңа құралдарды меңгергеннен кейін респонденттердің шамамен 17 пайызы жұмыс көлемінің артқанын айтқан. Қатысушылардың үштен бірінде жұмыс жүктемесі өзгермеген. Ал сауалнамаға қатысқандардың небәрі 3 пайызы нейрондық желілерді өзінің күнделікті жұмыс үдерісінің негізгі бөлігіне айналдырған. Қызметкерлердің 28 пайызы жасанды интеллектіні жаңа жағдайларға бейімделу барысында жеке күйзеліс деңгейінің артқанын айтса, тағы 28 пайызы керісінше оның төмендегенін көрсеткен. Демек, нейрондық желілер еңбек жағдайын түбегейлі жақсартып отырған жоқ, керісінше оның сипаты мен ұйымдастырылу формасын өзгертіп жатыр.
Андрей Жданов
Дереккөз: «Новое поколение» басылымы
Қосымша материалдар мен сараптамалық шолуларды біздің Telegram арнамыздан оқуға болады.
